Dorothea Tanning: “Tôi chẳng có nhãn dán nào khác ngoại trừ hai chữ: Nghệ sĩ”

Tôi là một họa sĩ Siêu thực sao? Hay tôi là một ngụy biện gia, một Phật tử, một tín đồ Hỏa giáo? Tôi là kẻ cực đoan, một nhà luyện kim, một diễn viên uốn dẻo, một người kể chuyện thần thoại, một kẻ mộng mơ hay một người thích đùa? Chẳng lẽ giới nghệ sĩ chúng tôi cứ phải cúi đầu chấp nhận một cái nhãn dán, để nếu không có nó thì chúng tôi chẳng là ai cả? Những tư tưởng cốt lõi của chủ nghĩa Siêu thực quả thực vẫn luôn hiện hữu sâu sắc trong tôi. Chúng cũng nằm trong tiềm thức của rất nhiều người khác, ngay cả ở những người trẻ tuổi vốn chỉ biết đến nó qua tư liệu, lời đồn hay những tàn tích còn sót lại. Nhưng tôi chẳng có nhãn dán nào khác ngoại trừ hai chữ: Nghệ sĩ.

 

Dorothea Tanning

Dorothea Tanning (1910-2012) là một trong những nữ nghệ sĩ kiệt xuất và giàu sức sáng tạo nhất của nghệ thuật thế kỷ 20. Với cuộc đời kéo dài hơn một thế kỷ, bà không chỉ để lại dấu ấn đậm nét trong trường phái Siêu thực mà còn liên tục bứt phá qua nhiều vai trò khác nhau như nhà điêu khắc, nhà thiết kế sân khấu, nhà thơ và nhà văn.

Sinh ra tại thành phố Galesburg, tiểu bang Illinois (Mỹ), Tanning từ nhỏ đã sớm bộc lộ tình yêu mãnh liệt với hội họa. Nhận thấy môi trường đào tạo chính quy gò bó và xa rời thực tế, bà quyết định bỏ học giữa chừng tại Học viện Nghệ thuật Chicago để tự trau dồi bằng cách đắm mình vào các kiệt tác tại Bảo tàng Art Institute of Chicago. 

Sau khi chuyển sang New York làm họa sĩ minh họa tự do, bước ngoặt sự nghiệp đã đến với bà vào năm 1936 sau khi tham quan triển lãm Fantastic Art, Dada, Surrealism (1936-1937) tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA). Triển lãm này đã mở ra trước mắt Tanning cả một thế giới tiềm thức huyền bí, giúp bà tìm thấy tiếng nói nghệ thuật mà mình luôn khao khát.

Chính nghệ thuật Siêu thực (Surrealism) cũng đã mang đến cho Tanning một mối nhân duyên định mệnh. Năm 1942, danh họa Max Ernst (1891-1976) tìm thấy bức tự họa mang tên Birthday (1942) trên giá vẽ tại căn hộ của bà và lập tức bị cuốn hút bởi tài năng của nữ nghệ sĩ trẻ.

Birthday (1942) © Dorothea Tanning

Hai người kết hôn vào năm 1946 và cùng nhau gắn bó qua nhiều năm tháng sáng tác tại Arizona cũng như miền Nam nước Pháp. Dù vậy, Tanning luôn kiên quyết từ chối việc bị cái bóng của chồng che khuất hay bị thu hẹp dưới các định kiến thời bấy giờ về “nữ nghệ sĩ”. Bà từng khẳng định mạnh mẽ rằng khái niệm “nữ nghệ sĩ” cũng vô lý và mâu thuẫn hệt như cụm từ “nam nghệ sĩ” hay “nghệ sĩ voi”, bởi đối với bà, nghệ thuật không hề có ranh giới giới tính.

Nữ nghệ sĩ ư? Làm gì có cái khái niệm hay con người nào như thế. Cách gọi đó cũng vô lý và mâu thuẫn hệt như khái niệm 'nam nghệ sĩ' hay 'nghệ sĩ voi' vậy. Bạn có thể là phụ nữ, bạn cũng có thể là nghệ sĩ; nhưng làm phụ nữ là tự nhiên vốn có, còn làm nghệ sĩ mới chính là bản ngã của bạn.

 

Dorothea Tanning, 1990

Sự nghiệp hội họa của Tanning trôi qua với những chuyển mình vô cùng đa dạng và ngoạn mục. Ở thập niên 1940, bà nổi tiếng với những tác phẩm Siêu thực mang màu sắc kỳ ảo, chi tiết như Birthday (1942) hay Eine Kleine Nachtmusik (1943), nơi những cánh cửa mở ra vô tận và hình ảnh chú chó Katchina xuất hiện đầy ẩn ý. 

Eine Kleine Nachtmusik (1943) © Dorothea Tanning

Sang thập niên 1950 và 1960, tư duy sáng tác của bà bắt đầu dịch chuyển sang nét vẽ mờ ảo, gợi cảm và mang tính trừu tượng hóa đường nét cơ thể con người. 

The Witch (1950) © Dorothea Tanning

The Philosophers (1952) © Dorothea Tanning

The Guest Room (1950-52) © Dorothea Tanning

Đặc biệt, đến cuối thập niên 1960, Tanning gây kinh ngạc khi tiên phong tạo ra các tác phẩm “điêu khắc mềm” từ vải vụn nhồi bông được khâu máy tỉ mỉ. Tác phẩm tiêu biểu Hôtel du Pavot, Chambre 202 (1970-73) đã biến những hình khối mang dáng dấp cơ thể người tràn ra từ các bức tường, hòa tan vào không gian nội thất, mang lại cảm giác ma mị, kỳ dị, song cũng cuốn hút và quyến rũ không kém.

Hôtel du Pavot, Chambre 202 (1970-73) © Dorothea Tanning

Những năm cuối đời sau khi Max Ernst qua đời, Tanning trở lại New York và dốc hết tâm sức cho niềm đam mê văn chương. Bà liên tục xuất bản hồi ký, tiểu thuyết và hai tập thơ; trong đó tập thơ Coming to That hoàn thành khi bà đã bước sang tuổi 101. 

Tập thơ “Coming to That” của Dorothea Tanning

Endgame (1944) © Dorothea Tanning

Khi Dorothea Tanning tạ thế vào năm 2012, bà đã để lại di sản nghệ thuật đồ sộ cùng một hình mẫu kiên cường về người nghệ sĩ độc lập, luôn khao khát khám phá cái mới và tự do vượt qua mọi giới hạn của thời đại. Bà hẳn là một nguồn cảm hứng bất tận cho bất kỳ ai đang kiếm tìm bản ngã trên hành trình sáng tạo của riêng mình…

Xem và sưu tầm tác phẩm của các hoạ sĩ đương đại tại Vanvi Gallery tại đây.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Tate UK, Rosie Dahlstrom, Travels with my art, Sotheby’s, Dorothea Tanning Official Website 

Đọc thêm:

Khai quật thế giới mộng ảo của Leonora Carrington 

Eureka: Kỹ thuật Max Ernst phát minh để khai thác con mắt bên trong của mình