Khai quật thế giới mộng ảo của Leonora Carrington

“[Những bức họa của Carrington] không chỉ đơn thuần được vẽ ra, mà như được chưng cất thành hình. Đôi khi, chúng tạo cho ta cảm giác như vừa được luyện thành từ trong chiếc vạc dầu đúng vào thời khắc giữa đêm.”

—Edward James, 1976

Leonora Carrington (1917-2011) là một trong những nhân vật kiệt xuất, độc đáo và kiên cường nhất của Chủ nghĩa Siêu thực (Surrealism) của thế kỷ 20. Sinh ra trong một gia đình công nghiệp giàu có tại Lancashire, Anh, bà từ nhỏ đã chối bỏ các quy tắc nghiêm ngặt của giới thượng lưu. Sự phản kháng ấy bắt nguồn từ đời sống tâm hồn phong phú, vốn được nuôi dưỡng bởi những câu chuyện dân gian Celtic do người mẹ gốc Ireland kể, cùng niềm đam mê đối với thế giới giả tưởng của nhà văn Lewis Carroll (1832-1898) và Beatrix Potter (1866-1943).

The Giantess (The Guardian of the Egg) (1947) © Leonora Carrington

Năm 1936, sau khi tham quan Triển lãm Siêu thực Quốc tế (International Surrealist Exhibition) tại London, Carrington lập tức bị cuốn hút bởi tác phẩm của danh họa Max Ernst (1891-1976). Một năm sau, ở tuổi 20, bà gặp Ernst và cùng ông trốn sang Paris, chính thức bước vào vòng tròn nghệ sĩ Siêu thực lừng danh gồm Marcel Duchamp (1887-1968), Salvador Dalí (1904-1989), Pablo Picasso (1881-1973) và André Breton (1896-1966). Mặc dù trào lưu Siêu thực thời đó thường xem phụ nữ chỉ như những “nàng thơ” - truyền cảm hứng cho nghệ thuật hơn là nghệ sĩ tạo nên nó, Carrington đã thẳng thừng bác bỏ vai trò này với một tuyên bố nổi tiếng:

“Tôi không có thời gian để làm nàng thơ của bất kỳ ai... Tôi còn bận chống đối gia đình và học cách trở thành một họa sĩ.”

—Leonora Carrington

Nhưng rồi Thế chiến II bùng nổ, và phá vỡ hoàn toàn cuộc sống của bà. Khi Max Ernst bị bắt giữ, Carrington phải tháo chạy sang Tây Ban Nha. Những chấn thương tâm lý dữ dội trên đường tẩu thoát khiến bà suy sụp tinh thần và bị đưa vào viện tâm thần ở Santander – trải nghiệm đau đớn mà sau này bà tái hiện qua tác phẩm văn học Down Below cũng như bức Green Tea (1942).

Tác phẩm “Down Below” của Leonora Carrington

Green Tea (1942) © Leonora Carrington

Để thoát khỏi sự can thiệp của gia đình, bà kết hôn tạm thời với nhà văn Renato Leduc (1897-1986) nhằm lấy visa sang New York, rồi chuyển đến định cư tại Mexico City vào năm 1942. Đất nước Mexico nhiệt đới, giàu truyền thống huyền bí đã trở thành quê hương thứ hai, trao cho bà sự tự do sáng tạo tuyệt đối. Tại đây, bà lập gia đình với nhiếp ảnh gia Emerico “Chiki” Weisz (1911-2007) và gắn bó thân thiết với cộng đồng nghệ sĩ lưu vong, đặc biệt là nữ họa sĩ Remedios Varo (1908-1963) và Kati Horna (1912-2000).

Sự nghiệp nghệ thuật của Carrington tại Mexico chứng kiến bước phát triển rực rỡ và độc lập. Tranh của bà là sự hòa quyện kỳ diệu giữa thần thoại Celtic, thuật giả kim, triết học Kabbalah và vũ trụ học bản địa Mexico. Bà biến không gian đời thường – đặc biệt là bếp nước – thành một phòng thí nghiệm giả kim thuật, nơi phụ nữ thực hiện các phép biến đổi kỳ diệu. Bằng kỹ thuật vẽ tempera trứng (egg tempera) tỉ mỉ học hỏi từ nghệ thuật Phục hưng, Carrington đã kiến tạo nên một thế giới thơ mộng với những sinh vật lai giữa người và động vật, các nữ thần khổng lồ cùng những cảnh quan huyền ảo đầy mộng mị.

Đỉnh cao trong sự nghiệp của bà là kiệt tác Les Distractions de Dagobert (1945), một thảm tranh lộng lẫy kết hợp bốn yếu tố Đất, Khí, Lửa và Nước.

Les Distractions de Dagobert (1945) © Leonora Carrington

Tác phẩm này sau đó đã lập kỷ lục đấu giá lịch sử với mức giá hơn 12 triệu USD tại Sotheby's, khẳng định vị thế dẫn đầu của bà trong trào lưu Siêu thực toàn cầu. Không chỉ dừng lại ở hội họa, bà còn là một nhà văn xuất sắc với tiểu thuyết The Hearing Trumpet, nhà soạn kịch và nhà điêu khắc tài năng. Sức ảnh hưởng của bà lớn đến mức Triển lãm Nghệ thuật Venice Biennale lần thứ 59 đã lấy tên cuốn sách The Milk of Dreams của bà làm chủ đề chính.

The Old Maids (1947) © Leonora Carrington

Leonora Carrington qua đời năm 2011 tại Mexico City, hưởng thọ 94 tuổi. Bà để lại một thế giới nghệ thuật rất riêng, nơi vẻ đẹp của chốn mộng ảo và sự kỳ dị song hành, và có lẽ cũng chính từ thế giới ấy, Carrington đã giữ được tiếng nói của riêng mình suốt gần một thế kỷ…