Bức tranh hai lưỡi: Tính lưỡng cực và ngọn lửa của sự sáng tạo trừu tượng (Phần 4)

GÓC NHÌN ĐƯƠNG ĐẠI: TÍNH LƯỠNG CỰC VÀ DI SẢN TRỪU TƯỢNG

Mô thức chuyển hóa nguồn năng lượng mãnh liệt, mang tính chu kỳ này vẫn tiếp diễn trong thế giới nghệ thuật đương đại, thường đi kèm với lợi thế của chẩn đoán và điều trị y học hiện đại. Những trường hợp tiêu biểu gần đây cho thấy sức mạnh bền bỉ của khí chất lưỡng cực trong việc định hình các tác phẩm đột phá và mở ra những hướng đi mới cho nghệ thuật.

SỰ TIẾP NỐI CỦA TRỪU TƯỢNG: SAM GILLIAM (1933–2022)

Sam Gilliam, một nhân vật then chốt của hội họa Trường màu và trừu tượng hậu Biểu hiện, là một ví dụ đương đại quan trọng, dù ông đã qua đời vào năm 2022. Tài liệu về Gilliam xác nhận rằng ông đã kiên cường vượt qua những vấn đề sức khỏe tâm thần và thể chất nghiêm trọng, bao gồm cả việc điều trị rối loạn lưỡng cực.

Lattice 1 (1989) - Sam Gilliam

Tác phẩm của Gilliam được định hình bởi sự thử nghiệm không ngừng, nổi tiếng nhất là việc từ bỏ cấu trúc khung toan cứng nhắc để tạo ra những tác phẩm bằng vải được buông rủ và treo lơ lửng trong không gian. Ở giai đoạn sau, các tác phẩm cắt dán hình học của ông - tiêu biểu như loạt Back to Lattice - thường được cấu thành từ những mảnh màu đa sắc, tận dụng lại từ các dự án in ấn trước đó.

Quá trình này hoàn toàn phù hợp với khái niệm Dòng chảy được kiểm soát:

• Giai đoạn sản sinh hưng cảm (Hypomanic Production): Sự sáng tác dồi dào và nhanh chóng của các dự án in ấn trước đó — nguồn vật liệu thô, giàu năng lượng.
• Giai đoạn kiểm soát ổn định (Euthymic Control): Việc áp đặt cấu trúc hình học và trật tự thị giác để tổ chức lại các yếu tố ấy, hình thành nên những tác phẩm cắt dán sống động và chặt chẽ.

Tinh thần tự do và sự sẵn sàng thách thức mọi khuôn mẫu của Gilliam thể hiện xuyên suốt sự nghiệp dài của ông, có thể được nhìn nhận như một ví dụ điển hình cho việc chuyển hóa thành công động lực hưng cảm thành đổi mới hình thức, nơi năng lượng nội tại được dẫn dắt và kết tinh thành sáng tạo nghệ thuật bền vững.

TRỤC KHÁI NIỆM: ISA GENZKEN (Sinh năm 1948)

Isa Genzken là một nghệ sĩ ý niệm đương đại quan trọng của Đức và hiện vẫn đang sống, với tiền sử lâm sàng được công bố công khai và thảo luận rộng rãi nhất trong giới nghệ thuật. Các nhà viết tiểu sử và phê bình nghệ thuật đều xác nhận rằng Genzken mắc rối loạn lưỡng cực, trải qua các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm, và từng điều trị trong các bệnh viện tâm thần. Cuộc đấu tranh cá nhân của bà - bao gồm việc điều trị chứng nghiện chất gây nghiện sau cuộc ly hôn đình đám với Gerhard Richter - trở thành một phần rõ ràng và không thể tách rời trong câu chuyện nghệ thuật của bà.

Untitled - 2018 - Isa Genzken

Thực hành nghệ thuật chủ đạo của Genzken là điêu khắc và sắp đặt, thường không mang tính trừu tượng thuần túy mà hoạt động như một bản đồ trực tiếp của trạng thái nội tâm. Bà sử dụng cách tiếp cận rộng rãi, không giới hạn đối với các chất liệu, bao gồm bê tông, ma-nơ-canh, băng dính nhựa, và đôi khi thậm chí cả áo choàng bệnh viện.

Sự tích tụ hỗn loạn, phân mảnh và kết cấu bấp bênh thường thấy trong các sắp đặt của Isa Genzken (như những tác phẩm dạng tháp) chính là biểu hiện vật chất hóa của các tiến trình tư duy rối loạn và trạng thái phản ứng quá mức mà con người thường trải nghiệm trong những giai đoạn tâm lý cấp tính. Thông qua ngôn ngữ hình khối và vật liệu, nghệ thuật của bà chuyển hóa hiện thực lâm sàng thành một chất liệu nghệ thuật hậu hiện đại mang năng lượng cao, nơi bất ổn tâm trí trở thành động lực sáng tạo và nội dung thị giác trung tâm.

KHAI THÁC NGỌN LỬA

Câu chuyện về nghệ thuật không chỉ là về hình ảnh và phong cách, mà còn là về tâm hồn và cảm xúc. Khi nhìn khí chất lưỡng cực dưới lăng kính tiến  hóa, chúng ta có thể dịch chuyển góc nhìn từ việc coi đó thuần túy là bệnh lý sang việc nhận diện một tiềm năng sáng tạo đặc biệt. Những nghệ sĩ này không đơn giản là “bệnh tật”; họ là những biểu hiện hiện đại của một kiểu thần kinh cổ xưa, những cá nhân đã biết cách truyển tải một lực sinh học bẩm sinh, mạnh mẽ vào thực hành nghệ thuật của mình.

Ngọn lửa cháy bỏng bên trong họ không phải là một lời nguyền cần phải dập tắt, mà là một nguồn năng lượng mạnh mẽ cần được thấu hiểu và làm chủ. Bi kịch của Pollock và Rothko là những lời nhắc nhở rõ ràng về sự nguy hiểm của ngọn lửa này khi không được kiểm soát. Tuy nhiên, di sản bất hủ của họ là minh chứng cho sức mạnh phi thường đó.

Nguồn: ideelart

Dịch & Biên soạn: Thu Thảo

Xem lại bài viết phần 1 tại đây