Bi kịch Ophelia - Khi cái chết trở thành nghệ thuật

Từ thế kỷ 19 đến nay, cái chết bi kịch của nàng Ophelia trong vở “Hamlet” của William Shakespeare luôn là nguồn cảm hứng bất tận của nghệ thuật hội họa phương Tây. Việc Shakespeare không trực tiếp miêu tả khoảnh khắc ấy mà chỉ để nó hiện lên qua lời kể của Hoàng hậu Gertrude đã mở ra nhiều cách diễn giải phong phú bằng hội họa. Từ Eugène Delacroix, John Everett Millais đến Alexandre Cabanel, mỗi danh họa đều sử dụng ngôn ngữ tạo hình riêng để biến bi kịch này thành biểu tượng bất tử của vẻ đẹp và cái chết.  

Khoảnh khắc giằng co giữa sự sống và cái chết trong tranh Eugène Delacroix

Danh họa người Pháp Eugène Delacroix đã khắc họa bi kịch nàng Ophelia qua lăng kính đầy xung đột của trường phái Lãng mạn. Tác phẩm của Eugène Delacroix không hiện lên ở trạng thái tĩnh, mà bắt trọn khoảnh khắc giằng co của nàng Ophelia với cái chết, khi vẫn cố vươn tay bấu víu vào cành liễu mỏng manh như đang níu kéo sự sống. 

Bằng kỹ thuật impasto trong tranh sơn dầu, Eugène Delacroix tạo nên những lớp sơn dầu dày và các nhát cọ mạnh mẽ, khiến thiên nhiên như đang chuyển động dữ dội cùng nỗi tuyệt vọng của nhân vật. Bố cục đường chéo kết hợp với kỹ thuật tương phản sáng tối giúp tập trung toàn bộ ánh nhìn vào cơ thể đang chới với của nàng Ophelia. Ánh sáng tập trung vào phần thân trên, trong khi nửa thân dưới và khung cảnh xung quanh chìm trong các gam nâu, xanh và đen u tối. Sự tương phản giữa gương mặt bình thản đến kỳ lạ và cơ thể đang vùng vẫy khiến nàng trở thành tâm điểm duy nhất của bi kịch. 

Thiên nhiên cũng góp phần tạo nên ý nghĩa biểu tượng cho tác phẩm. Từ đường nét sắc nhọn của những bụi cỏ, sự nghiêng ngả của cây cối cho đến những gam màu tối phủ khắp khung cảnh đều báo hiệu một kết cục không thể tránh khỏi. Và khi cơ thể Ophelia dần hòa lẫn vào cảnh vật, Eugène Delacroix không chỉ tái hiện cái chết của nhân vật mà còn diễn tả sự trở về với thiên nhiên, nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết dần trở nên mờ nhạt.

Vẻ đẹp vĩnh cửu giữa dòng nước tĩnh lặng trong tranh John Everett Millais

Không giống cách tiếp cận giàu tính xung đột của Eugène Delacroix, John Everett Millais lựa chọn khắc họa khoảnh khắc nàng Ophelia buông mình trên mặt nước. Tác phẩm khắc họa cơ thể nàng nằm xuôi theo dòng suối, hai tay mở rộng, miệng hé mở như đang cất tiếng hát cuối cùng, gương mặt bình thản cùng tư thế bất động chấp nhận số phận, để mặc bản thân hòa vào thiên nhiên, làn da trắng nhợt nổi bật giữa nền cây cỏ xanh thẫm tạo nên một bầu không khí tĩnh lặng đến kỳ lạ, dường như cái chết được kéo dài thành một khoảnh khắc vĩnh cửu. 

Điểm nổi bật nhất của tác phẩm nằm ở sự tỉ mỉ của John Everett Millais khi tái hiện từng loài cây, ngọn cỏ và đặc biệt là các loài hoa với độ tỉ mỉ và chính xác gần như tuyệt đối. Những bông hoa xuất hiện quanh nàng Ophelia không chỉ mang tính trang trí mà còn gợi nhắc đến số phận của nàng: hoa hồng tượng trưng cho tuổi trẻ, hoa anh túc báo hiệu cái chết, còn hoa violet đại diện cho sự thủy chung nhưng ngắn ngủi. Cây liễu, tầm ma và thảm thực vật bao quanh cũng góp phần phản chiếu bi kịch của nhân vật, khiến thiên nhiên trở thành một phần không thể tách rời của câu chuyện. 

Sự kết hợp giữa tranh chân dung nghệ thuật, phong cảnh và tĩnh vật đã tạo nên chiều sâu thị giác cho tác phẩm, nhân vật không tách biệt khỏi môi trường xung quanh, mà dường như đang dần hòa tan vào thiên nhiên. Qua tác phẩm hội họa này, John Everett Millais đã lý tưởng hóa cái chết thành một biểu tượng bất tử về vẻ đẹp mong manh và bi kịch của người phụ nữ trong văn học - nghệ thuật. 

Cái chết được lý tưởng hóa bằng vẻ đẹp duy mỹ trong tranh Alexandre Cabanel 

Nửa thế kỷ sau, họa sĩ Alexandre Cabanel tiếp tục diễn giải bi kịch này dưới góc nhìn của chủ nghĩa Hàn lâm Pháp. Thay vì diễn tả sự vùng vẫy hay đau đớn, ông đặt nhân vật vào trạng thái lơ lửng giữa sự sống và cái chết: cơ thể nàng Ophelia nằm ngửa, một tay vẫn khẽ nắm nhành liễu rủ, đầu ngửa về sau tạo nên đường cong mềm mại. Nàng không rơi xuống, mà như đang thả mình trôi một cách tự nguyện. Tạo hình ấy giúp tính bi kịch được tiết chế, nhường chỗ cho vẻ đẹp tĩnh lặng và duy mỹ. 

Alexandre Cabanel đặc biệt chú trọng đến hiệu ứng thị giác được tạo nên từ chất liệu và ánh sáng. Chiếc váy lụa xanh nhạt với những nếp gấp mềm mại xòe rộng trên mặt nước, như đang nâng đỡ cơ thể nàng. Làn da trắng của nàng Ophelia nổi bật giữa đầm lầy và khu rừng u tối tạo nên vẻ đẹp mong manh, thanh thoát trong khoảnh khắc lụi tàn. 

Thay vì nhấn mạnh sự mất mát, Alexandre Cabanel khéo léo dẫn dắt cảm xúc người xem qua những biểu tượng quen thuộc gắn với câu chuyện của Shakespeare. Vòng hoa dại trên mái tóc, những cánh hoa trôi theo dòng nước hay cây liễu rủ phía sau không chỉ gợi nhắc đến số phận của Ophelia mà còn tạo nên một bầu không khí u buồn đầy thi vị. Tất cả hòa quyện để tạo nên một hình ảnh mang vẻ đẹp của tranh cổ điển, vừa lặng lẽ vừa ám ảnh.

Lời kết

Hơn bốn thế kỷ sau khi William Shakespeare viết nên “Hamlet”, nàng Ophelia vẫn không ngừng sống tiếp trên những tấm toan. Mỗi họa sĩ lựa chọn một khoảnh khắc, một cảm xúc và một ngôn ngữ tạo hình riêng, nhưng đều góp phần tạo nên những bức tranh nghệ thuật kinh điển, biến cái chết của nàng Ophelia thành một trong những hình tượng ám ảnh và bất tử nhất của lịch sử hội họa. 

Biên tập: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Drowning in Fate: Environment Echoing Emotion in Depictions of Ophelia