Vì sao Norman Rockwell trở thành biểu tượng của hội họa Mỹ?

Nếu J.C. Leyendecker được xem là người đặt nền móng cho thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật minh họa Mỹ, thì Norman Rockwell là người hoàn thiện và đưa di sản ấy chạm tới trái tim công chúng. Kế thừa tư duy thẩm mỹ tinh tế của người thầy, Norman Rockwell không dừng lại ở việc vẽ nên những biểu tượng thương mại hào nhoáng. Bằng một trái tim nhạy cảm và tầm nhìn tiến bộ vượt thời đại, ông đã biến những lát cắt cuộc sống bình dị thành một tấm gương phản chiếu sâu sắc tâm hồn và đức tin của mình. Hai tác phẩm hội họa tiêu biểu nhất cho tư duy ấy là bộ tranh “Four Freedoms” và “The Problem We All Live With”. 

“Four Freedoms”

Bộ tranh “Four Freedoms” ra đời năm 1943, lấy cảm hứng từ bài phát biểu của Tổng thống Franklin D. Roosevelt năm 1941. Thay vì lựa chọn những hình tượng anh hùng hay cảnh chiến tranh, Norman Rockwell sử dụng chất liệu sơn dầu để khắc họa những con người bình thường bằng bút pháp hiện thực giàu cảm xúc. Có thể thấy kĩ thuật đỉnh cao của ông được thể hiện trong việc xử lý bố cục và ánh sáng. Ông khéo léo sử dụng ánh sáng ấm áp, tư duy bố cục chặt chẽ cùng khả năng diễn tả biểu cảm và cử chỉ tinh tế giúp mỗi bức tranh mang cảm giác gần gũi và đời thường.

Mỗi bức tranh trong “Four Freedoms” đại diện cho một quyền tự do mà tổng thống Roosevelt cho rằng mọi con người đều xứng đáng được hưởng. “Freedom of Speech” đề cao quyền được bày tỏ chính kiến và được lắng nghe trong một xã hội dân chủ; “Freedom of Worship” khẳng định quyền tự do lựa chọn tôn giáo và tín ngưỡng; “Freedom from Want” hướng đến một cuộc sống đủ đầy, nơi mỗi gia đình đều có điều kiện để sống trong sự no ấm và phẩm giá; còn “Freedom from Fear” thể hiện khát vọng về một thế giới hòa bình, nơi con người không còn phải sống dưới nỗi ám ảnh của chiến tranh và bạo lực. Khi đặt những giá trị ấy vào đời sống thường nhật, Rockwell đã khiến các lý tưởng tự do trở nên gần gũi và có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn đối với công chúng. 

Điều khiến “Four Freedoms” vượt lên trên vai trò của một bộ tranh nghệ thuật cổ động không chỉ nằm ở khả năng truyền cảm hứng, mà còn ở tầm nhìn tiến bộ của Norman Rockwell về một xã hội dân chủ. Thay vì tôn vinh những nhà lãnh đạo hay anh hùng, ông đặt người dân bình thường vào vị trí trung tâm và khẳng định rằng tự do chỉ thực sự có ý nghĩa khi mọi tiếng nói đều được lắng nghe, mọi niềm tin đều được tôn trọng và quyền được sống một cuộc đời bình thường cũng đáng được bảo vệ như mọi lý tưởng lớn lao khác. Chính cách nhìn ấy đã khiến bộ tranh chạm đến công chúng sâu sắc hơn bất kỳ khẩu hiệu nào, góp phần gây quỹ hơn 132 triệu USD từ trái phiếu chiến tranh và trở thành một trong những bức tranh nổi tiếng có sức ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ. 

“The Problem We All Live With”

Một trong những điều làm nên sự vĩ đại của Norman Rockwell không chỉ nằm ở kỹ thuật hội họa hay khả năng kể chuyện bằng hình ảnh, mà còn ở tư duy nhân văn vượt trước thời đại của ông. Tinh thần ấy được thể hiện rõ nét trong tác phẩm hội họa “The Problem We All Live With” (1964), tác phẩm chính là tuyên ngôn dũng cảm của Rockwell trước hiện thực khốc liệt. Bức tranh lấy cảm hứng từ câu chuyện có thật của cô bé Ruby Bridges - học sinh da màu đầu tiên theo học tại một trường tiểu học dành cho người da trắng ở New Orleans sau phán quyết chấm dứt phân biệt chủng tộc trong giáo dục tại Mỹ. Khác với những tác phẩm trước đây thường khắc họa đời sống Mỹ bằng bầu không khí ấm áp và gần gũi, Rockwell lựa chọn đối diện trực tiếp với một trong những vấn đề gai góc nhất của xã hội đương thời: phân biệt chủng tộc.

Tại đây, Norman Rockwell cho thấy khả năng dàn dựng bố cục bậc thầy. Ông không để lộ khuôn mặt của bốn cảnh sát liên bang mà chỉ giữ lại phần thân người trong những bộ vest sáng màu, khiến mọi sự chú ý đều dồn vào cô bé Ruby ở chính giữa khung hình. Chiếc váy trắng, tất trắng và những vật dụng học tập tương phản mạnh với bức tường loang lổ phía sau, nơi xuất hiện dòng chữ phân biệt chủng tộc cùng vết cà chua ném bẩn. Bố cục ngang, nhịp bước đều của các nhân vật và gam màu đơn sắc khiến khung cảnh gần như tĩnh lặng, nhưng chính sự tĩnh lặng ấy lại làm nổi bật bầu không khí căng thẳng mà Ruby phải đối mặt. Bạo lực hiện diện không phải bằng hành động, mà bằng dấu vết. Người xem không nhìn thấy kẻ gây ra hận thù, nhưng lại cảm nhận rõ sức nặng của nó đang bao trùm không gian. 

Người xem được đặt ở chính tầm mắt của cô bé Ruby Bridges, cùng bước đi trên con đường ấy, đối diện với những thù ghét phi lý mà một đứa trẻ vô tội phải hứng chịu. Bức tranh không chỉ lên án nạn phân biệt chủng tộc mà còn buộc người xem nhìn thẳng vào trách nhiệm của toàn xã hội đối với sự bất bình đẳng. 

Giữa thời kỳ nước Mỹ bị chia rẽ sâu sắc bởi nạn phân biệt chủng tộc, việc một họa sĩ danh tiếng sẵn sàng lên tiếng về bất bình đẳng chủng tộc là một quyết định táo bạo và gây nhiều tranh luận trong dư luận lúc bấy giờ. Rockwell đã không chọn bạo lực để chống lại bạo lực; ông dùng sự ngây thơ và lòng quả cảm của một đứa trẻ làm vũ khí thức tỉnh lương tri nhân loại. Với ông, thay đổi nhận thức không bắt đầu từ sự phẫn nộ, mà từ khả năng khiến con người biết đồng cảm với nỗi đau của người khác. Chính tầm nhìn nhân văn ấy đã đưa Rockwell vượt khỏi vai trò của một họa sĩ minh họa, trở thành một nghệ sĩ dùng hội họa như phương tiện đối thoại với những vấn đề xã hội lớn của nước Mỹ. Tác phẩm mang tầm ảnh hưởng văn hóa sâu sắc này sau đó đã được Tổng thống Barack Obama treo trang trọng tại Nhà Trắng vào năm 2011.

Triết lý nghệ thuật vị nhân sinh

Để lý giải vì sao Norman Rockwell vẫn được xem là một trong những họa sĩ có sức ảnh hưởng lớn nhất nước Mỹ, có lẽ câu trả lời nằm trong chính quan niệm sáng tác của ông: "Tôi vẽ cuộc sống theo cách mà tôi muốn nó diễn ra". Ông không chạy theo các trào lưu nghệ thuật trừu tượng đương thời để làm hài lòng giới phê bình, triết lý của ông đặt trọn vẹn vào sự thấu cảm sâu sắc giữa người với người, Rockwell tin vào sự vĩ đại của những điều bình dị. Đối với ông, nghệ thuật chân chính không nằm ở khoảng cách xa vời, mà là công cụ để kết nối tình cảm, khơi gợi lòng trắc ẩn, sự tử tế, sự bao dung và trách nhiệm với nhau. Bởi vậy, điều hiện diện nhiều nhất trong tranh vẽ của Norman Rockwell không phải là những gì đao to búa lớn, mà là những giá trị làm nên một xã hội đáng sống. 

Di sản của Norman Rockwell không chỉ nằm trong các bảo tàng, mà đã hòa tan vào dòng chảy văn hóa đại chúng Mỹ. Suốt gần 7 thập kỷ cống hiến với hơn 4.000 tác phẩm, ông không chỉ ghi lại diện mạo của một thời đại mà còn góp phần gìn giữ những giá trị mà nhiều thế hệ người Mỹ mong muốn hướng tới. Tư duy kể chuyện bằng hình ảnh của ông cũng ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhà làm phim như Steven Spielberg hay George Lucas. Năm 1977, Norman Rockwell được trao tặng Huân chương Tự do Tổng thống như một lời khẳng định cho những đóng góp văn hóa không thể thay thế. Bằng tài năng thiên bẩm cùng lòng nhân ái, ông đã chứng minh rằng: Nghệ thuật đích thực là nghệ thuật chạm được đến trái tim của hàng triệu con người và hướng xã hội tới một tương lai tốt đẹp hơn.

Biên tập: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Norman Rockwell’s “Four Freedoms”, Norman Rockwell + The Problem We All Live With, Rockwell’s Four Freedoms on War Bond Tour, Art of the stamp: Norman Rockwell