Trương Hiểu Cương và Gia đình lý tưởng thời kỳ Cách mạng văn hóa ( Phần 2 )

Cách mạng Văn hóa
Bức tranh năm 1995 của Trương Hiểu Cương mang tên "Bloodline - Big Family số 3" là  tác phẩm từ loạt tranh "Bloodline - Big Family" chứa đựng một số ám chỉ rõ ràng nhất về Cách mạng Văn hóa. Bức tranh mô tả một gia đình cách mạng gồm ba người đang mặc trang phục quân đội và đeo huy hiệu Mao. Những chiếc huy hiệu Mao được đặt trên trái tim của họ, nơi mà sợi chỉ đỏ tượng trưng cho "huyết thống" cũng đâm xuyên qua.

Trương Hiểu Cương đã trải qua phần lớn thời thanh niên của mình dưới những chính sách của Cách mạng Văn hóa Trung Quốc. Đối với nhiều người trẻ sống trong giai đoạn ấy, ký ức về thời kỳ này vẫn chứa đựng những khoảnh khắc hy vọng và cả những trải nghiệm đáng nhớ. Tuy vậy, khi nhìn lại quá khứ bằng nhận thức của hiện tại, người ta cũng nhận ra nỗi buồn sâu sắc mà những biến cố lịch sử ấy đã để lại. Để diễn đạt những cảm xúc mâu thuẫn này, Trương Hiểu Cương đã xây dựng một hệ thống ngôn ngữ thị giác phong phú, thể hiện qua trang phục, ánh sáng, màu sắc, đặc điểm gương mặt cũng như cách xử lý kỹ thuật và phong cách hội họa.

Tất cả những yếu tố ấy vừa mang tính biểu tượng, vừa gợi mở các liên hệ lịch sử, đồng thời tạo điều kiện để Trương Hiểu Cương khai thác và đào sâu những ký ức tuổi thơ ẩn sâu trong tâm trí. Tác phẩm "Đại gia đình số 3 "của ông phản ánh dư âm của Cách mạng Văn hóa Trung Quốc, khi nghệ sĩ dựa vào ký ức cá nhân rồi tái cấu trúc chúng nhằm hình dung nên một “gia đình lý tưởng”, nơi ranh giới giữa cá nhân và công dân gần như bị xóa mờ. Trong "Đại gia đình số 3", hình ảnh một gia đình hạt nhân được thể hiện như biểu tượng của sự đồng nhất và trật tự; bố cục đối xứng cùng lối xử lý sơn dầu mượt mà được sử dụng để nhấn mạnh những đặc điểm này.

( "Đại gia đình số 3 )

Tác phẩm gợi nhắc đến bố cục quen thuộc của một bức chân dung gia đình, nhưng Trương Hiểu Cương không đơn thuần sao chép từ một tấm ảnh có sẵn. Thay vào đó, ông kiến tạo nên một “gia đình kiểu mẫu” được hình thành từ những ký ức và cảm xúc riêng của mình. Bức tranh dường như gồm ba nhân vật — có lẽ là mẹ, cha và con trai — với phần đầu lớn, cổ dài và các đường nét khuôn mặt được xử lý mượt mà theo kiểu phun màu. Cách thể hiện này khiến họ hiện ra hơi xa lạ, không hoàn toàn giống con người thật, hoặc ít nhất là mang vẻ thiếu tự nhiên.

Ba nhân vật được sắp đặt gần như trên cùng một đường thẳng hoàn hảo; đôi vai vuông vức của họ thẳng hàng ở cùng một độ cao. Tính đối xứng chi phối toàn bộ bố cục: người con trai đứng ở trung tâm, được cân bằng bởi cha và mẹ ở hai bên. Phía sau họ là một lớp sương mù xám làm nền, tạo nên cảm giác mơ hồ, như thể đây là một ký ức được tái dựng hơn là một khoảnh khắc cụ thể trong thực tại. Trương sử dụng bảng màu tiết chế, xây dựng bầu không khí xám lạnh, mơ màng, chỉ được điểm xuyết bởi các sắc hồng, xanh lá và đỏ. Gương mặt các nhân vật gần như giống hệt nhau, và cùng một bóng tối phủ lên phía bên phải khuôn mặt họ. Họ nhìn thẳng về phía trước với vẻ vô hồn, song vẫn thấp thoáng một cảm xúc khó gọi tên ẩn sâu bên dưới.

Nhà sử học nghệ thuật Li Xianting từng nhận xét rằng các nhân vật này “trở thành một kiểu thu nhỏ của người dân Trung Quốc, những con người thường bị số phận trêu đùa nhưng vẫn cố gắng giữ lại sự bình lặng như "mặt nước tĩnh.” Bề ngoài họ có vẻ điềm tĩnh, nhưng ánh nhìn lại phảng phất nỗi buồn hay sự thất vọng mà Trương đã khéo léo gieo vào đó. Trên gương mặt của cả ba xuất hiện những vệt hồng nhạt, như thể đến từ một nguồn sáng không rõ ràng đối với người xem. Chúng giống như những dấu vết cảm xúc còn lưu lại, dù nghệ sĩ không hề giải thích điều gì đã tạo ra chúng.

Một sợi chỉ đỏ mảnh uốn lượn xuyên qua bức tranh, đi qua trái tim của từng nhân vật và tạo nên mối liên kết mang tính biểu tượng giữa họ. Những điểm tương đồng, xen lẫn các khác biệt nhỏ giữa ba người, trở thành chi tiết gợi mở cảm xúc và đặt ra câu hỏi về mức độ chân thực của gia đình được tái hiện này.

Người mẹ, đứng ở phía bên phải bố cục, mặc một bộ đồ Mao với chiếc bút cài trong túi — dấu hiệu gợi đến học vấn của bà. Gương mặt bà mang sắc hồng tươi, tương phản với tông xám của hai nhân vật còn lại. Mắt trái của bà hơi lác nhẹ, một chi tiết bất thường phá vỡ sự đồng nhất của tổng thể bố cục.

Người con trai ở trung tâm đứng thẳng, hai tay đặt sau lưng. Cậu mặc bộ đồng phục xanh cỏ, đeo băng tay đỏ và khóa thắt lưng kim loại — trang phục gợi liên tưởng đến quân phục của Quân Giải phóng Nhân dân, biểu tượng cho tinh thần nhiệt thành của tuổi trẻ trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa Trung Quốc. Cậu bé hơi hô, miệng gần như mở, một khiếm khuyết nhỏ tạo nên cảm giác bất an. Giống như mẹ, cậu cũng đeo huy hiệu có hình nghiêng của Mao Trạch Đông.

Người cha, đứng ở phía bên trái, là nhân vật duy nhất không mang bất kỳ khiếm khuyết nhỏ nào. Ông mặc bộ quân phục giản dị, tóc cắt ngắn và không đội mũ như hai người còn lại. Dường như có một đường huyết thống riêng nối cha và con trai: sợi chỉ đỏ xuất phát từ cổ áo của cậu bé, uốn lượn sau lưng người cha rồi xuất hiện lại dưới cằm ông. Tuy vậy, cũng có thể đây chỉ là một đường đỏ độc lập, bởi sự liên kết giữa hai người không được xác nhận rõ ràng, vẫn được giữ trong trạng thái mơ hồ — buộc người xem phải tự đặt câu hỏi liệu họ có thực sự gắn kết với nhau hay không.

Biên dịch và soạn : Bảo Long