Những nàng thơ nổi tiếng trong lịch sử hội họa

Trong thần thoại Hy Lạp, Muse là tên gọi của chín nữ thần - con gái của thần Zeus và nữ thần ký ức Mnemosyne. Mỗi người đại diện cho một lĩnh vực nghệ thuật và tri thức khác nhau, từ thi ca, âm nhạc đến lịch sử và thiên văn, đồng thời được xem là nguồn cảm hứng mà các nghệ sĩ và học giả luôn hướng tới trong hội hoạ và các loại hình nghệ thuật khác. 

Theo dòng chảy của thời gian, khái niệm “muse” dần vượt ra khỏi thế giới thần thoại. Trong nghệ thuật, "nàng thơ" không còn là một vị thần mà trở thành hình ảnh của một con người, một mối quan hệ, thậm chí là một cảm xúc có sức lay động đủ lớn để khơi nguồn sáng tạo. Đó có thể là người mẫu, người yêu, người bạn đời, một người bạn thân hay chính những người thân trong gia đình. Họ hiện diện trong cuộc sống của người họa sĩ và rồi lặng lẽ bước vào tranh, trở thành một phần không thể tách rời của hành trình sáng tác của mỗi họa sĩ. 

Madame Cézanne

“Portrait of Madame Cézanne with Loosened Hair” (1890 - 1892) © Paul Cézanne

Marie-Hortense Fiquet, hay còn được biết đến với cái tên Madame Cézanne, là gương mặt quen thuộc trong tranh của Paul Cézanne. Các nhà nghiên cứu cho rằng bà đã xuất hiện khoảng 25 - 30 lần trong các tác phẩm của ông, nhiều hơn bất kỳ người mẫu nào khác. Trong những bức tranh chân dung ấy, Madame Cézanne thường ngồi lặng lẽ, đầu hơi nghiêng, ánh mắt hướng về một khoảng không xa ngoài khung tranh. Bà không sở hữu vẻ đẹp rực rỡ hay bí ẩn theo cách người ta vẫn thường nhắc đến những nàng thơ, nhưng lại trở thành hình ảnh gắn bó nhất với sự nghiệp của Cézanne.

Điều đặc biệt nằm ở chính mối quan hệ giữa hai người. Cézanne dường như dành cho vợ mình một tình cảm khó gọi tên: vừa yêu thương, vừa xa cách. Ông dành rất nhiều thời gian để vẽ bà, nhưng trong đời sống thường nhật lại không phải là một người chồng quá gần gũi. Chính sự mâu thuẫn ấy khiến những bức chân dung Madame Cézanne luôn mang một cảm giác trầm mặc và đầy suy tư. 

Lise Trehot

“In the Summer” (1868) © Pierre-Auguste Renoir 

Lise Trehot có lẽ chỉ là một trong rất nhiều nàng thơ từng bước qua cuộc đời Pierre-Auguste Renoir. Ông thường khắc họa Lise với mái tóc đen buông xuống vai, điểm bằng một dải ruy băng đỏ nhỏ. Gương mặt bà hướng về phía người xem nhưng ánh mắt lại như đang chìm trong những suy nghĩ riêng. Vẻ trầm tư ấy xuất hiện lặp đi lặp lại, khiến mỗi bức chân dung đều mang một cảm xúc dịu dàng và đầy chất thơ.

Dù mối quan hệ của họ không kéo dài, nhưng Lise vẫn tiếp tục hiện diện trong tranh Renoir thêm nhiều năm sau đó. Có lúc bà xuất hiện với chính tên mình, có lúc trở thành hình mẫu cho những nhân vật nữ khác, như thể người họa sĩ vẫn chưa muốn để hình bóng ấy rời khỏi thế giới hội họa của mình. 

Emilie Flöge 

Nếu Gustav Klimt dành cả sự nghiệp để ngợi ca vẻ đẹp của người phụ nữ thì Emilie Flöge là một trong những người để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong thế giới nghệ thuật của ông.

Emilie là một nhà thiết kế thời trang nổi tiếng ở Vienna, bà không chỉ là bạn đồng hành mà còn là nguồn cảm hứng lớn trong sáng tác của Klimt. Bà nổi tiếng với phong cách ăn mặc phóng khoáng, đi ngược lại những quy chuẩn khắt khe dành cho phụ nữ đương thời, và chính tinh thần ấy đã được Klimt lưu giữ trong những tác phẩm hội hoạ của mình. 

“Portrait of Emilie Louise Flöge” (1902) © Gustav Klimt

Trong bức chân dung nổi tiếng dành cho bà, ông đặt Emilie giữa những mảng màu, họa tiết và hoa văn đan xen; để hình thể dường như hòa vào chính không gian xung quanh, tạo nên một vẻ đẹp vừa lộng lẫy vừa đầy mê hoặc.

“Chàng thơ” trong hội họa

Nói đến nàng thơ, người ta thường nghĩ ngay đến hình ảnh người phụ nữ. Thế nhưng, trong lịch sử hội họa, không ít người đàn ông cũng từng trở thành nguồn cảm hứng sáng tác cho các hoạ sĩ nổi tiếng.

“Eugène Manet and His Daughter at Bougival” (1881) © Berthe Morisot 

Eugène Manet - em trai của Édouard Manet và cũng là chồng của nữ họa sĩ Berthe Morisot xuất hiện trong nhiều tác phẩm của cả hai người. Một trong những hình ảnh được yêu thích nhất là khoảnh khắc ông ngồi chơi cùng cô con gái nhỏ trong khu vườn. Đó chỉ là một khoảnh khắc đời thường rất giản dị, nhưng cũng đủ để gợi lên sự ấm áp và tình cảm gia đình mà Morisot gửi gắm vào tác phẩm.

Frida Kahlo và Diego Rivera

“Frida and Diego Rivera” (1931) © Frida Kahlo

Không phải mối quan hệ nào giữa họa sĩ và nàng thơ cũng chỉ đi theo một chiều. Với Frida Kahlo và Diego Rivera, cả hai vừa là người sáng tạo, vừa là nguồn cảm hứng của đối phương. Họ kết hôn năm 1929, ly hôn sau một thập kỷ đầy mâu thuẫn rồi lại tái hôn không lâu sau đó. Cuộc hôn nhân ấy chất chứa cả tình yêu, phản bội, giận dữ và tha thứ. 

Những biến động ấy in đậm trong tranh của Frida Kahlo. Bà biến nỗi đau thể xác, những tổn thương trong tình yêu và cả cuộc hôn nhân đầy sóng gió thành ngôn ngữ hội họa giàu tính biểu tượng. Ngược lại, Diego Rivera vẫn theo đuổi những bức tranh tường về tinh thần lãng mạn và chủ nghĩa dân tộc Mexico. Dù lựa chọn những con đường sáng tác khác nhau, họ vẫn luôn hiện diện trong thế giới nghệ thuật của nhau. 

Có lẽ vì thế, Frida Kahlo và Diego Rivera vẫn được xem là một trong những cặp đôi đặc biệt nhất của lịch sử mỹ thuật. Họ vừa là họa sĩ, vừa là người yêu, vừa là nguồn cảm hứng để đối phương tiếp tục sáng tạo.

Lời kết

Đi qua lịch sử hội họa, không khó để bắt gặp một gương mặt xuất hiện lặp đi lặp lại trong những bức tranh nổi tiếng của cùng một họa sĩ. Có những bóng hình chỉ đồng hành trong một giai đoạn ngắn ngủi, cũng có người ở lại suốt cả cuộc đời. Nhìn vào những bức chân dung ấy, đôi khi người xem không chỉ nhận ra một nhân vật, mà còn nhìn thấy cả những lát cắt trong cuộc đời và tâm hồn của chính người nghệ sĩ.

Thế nhưng, không phải nàng thơ nào cũng gắn với những câu chuyện đẹp. Có người bước vào cuộc đời họ bằng tình yêu, cũng có người để lại những vết thương, sự giằng xé hay nỗi ám ảnh kéo dài. Dẫu vậy, mọi cảm xúc ấy đều có thể trở thành chất liệu tạo nên những bức tranh nghệ thuật giàu cảm xúc và mỗi nàng thơ lại mở ra một chương mới trong hành trình sáng tạo của họ. 

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Who Is a Muse? Famous Muses in Art History