Những chú mèo của Kuniyoshi: Người yêu mèo vĩ đại nhất của dòng tranh Ukiyo-e

Nhắc đến tranh Ukiyo-e, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến sóng biển của Hokusai hay phong cảnh của Hiroshige. Tuy nhiên, một trong những họa sĩ độc đáo nhất của dòng tranh nghệ thuật này lại nổi tiếng bởi những chú mèo. Đó là Utagawa Kuniyoshi (1798 - 1861), bậc thầy của dòng tranh Ukiyo-e thời Edo. Không chỉ nổi tiếng với những tác phẩm về võ sĩ samurai, truyền thuyết dân gian và tranh biếm họa, Utagawa Kuniyoshi còn dành một tình yêu đặc biệt cho loài mèo. Hình ảnh những chú mèo xuất hiện xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của ông với biểu cảm sinh động, cá tính riêng và đôi khi còn đảm nhận vai trò như con người. Chính tình yêu ấy đã tạo nên một trong những hình tượng mèo độc đáo và đáng nhớ nhất trong lịch sử nghệ thuật Nhật Bản. 

Cuộc đời gắn liền với những chú mèo

Dù là học trò hay những người từng lui tới xưởng vẽ của Utagawa Kuniyoshi, tất cả đều kể lại cùng một điều: mèo hiện diện ở khắp mọi nơi.

Có những chú mèo con chui vào ống tay áo kimono của ông khi ông đang làm việc. Có con nằm ngay trên đùi lúc ông vẽ tranh. Thậm chí, chúng còn xuất hiện trong cả những bữa ăn. Các học trò của Utagawa Kuniyoshi đều nhớ rằng mèo luôn xuất hiện trong xưởng vẽ của ông, chúng vừa là người bạn đồng hành, vừa liên tục "quấy rầy" công việc của thầy mình. Thế nhưng, dường như ông hoàn toàn thích điều đó. 

Nếu dùng cách nói ngày nay, có lẽ ông là một người "cuồng mèo" chính hiệu. Tình yêu ấy được thể hiện rõ trong các tác phẩm của ông. Không chỉ là chi tiết trang trí hay nhân vật phụ xuất hiện cho vui mắt, chúng có biểu cảm, có cảm xúc, có cá tính riêng. Nhìn vào từng ánh mắt hay cử chỉ, người xem luôn có cảm giác chúng đang suy nghĩ điều gì đó và tự hỏi điều gì đang diễn ra trong tâm trí của chúng. Trong tranh vẽ của Utagawa Kuniyoshi, mỗi chú mèo hiện diện với tư cách là một cá thể độc lập, có sức sống không kém bất kỳ nhân vật con người nào.

“Four cats in different poses” © Utagawa Kuniyoshi

Khi những chú mèo trở thành con người

Những tác phẩm được yêu thích nhất có lẽ là loạt tranh mà Utagawa Kuniyoshi đã nhân hóa mèo thành những "con người" thực thụ.

Với “Fifty-Three Cats as Puns for the Stations of the Tōkaidō”, ông đã nhìn tuyến đường nổi tiếng nối Edo và Kyoto bằng một góc nhìn hoàn toàn khác. Thay vì vẽ phong cảnh hay con người, ông để những chú mèo "đóng vai" từng trạm dừng trên hành trình, đằng sau những hình ảnh hài hước ấy là hàng loạt cách chơi chữ gắn với tên từng địa danh. Ngay cả khi không hiểu hết những ẩn ý ngôn ngữ này, người xem ngày nay vẫn dễ dàng bị cuốn hút bởi vẻ tinh nghịch và sống động của những chú mèo.  

Utagawa Kuniyoshi cũng đưa những chú mèo bước lên sân khấu Kabuki. Chúng khoác lên mình lớp hóa trang, tạo dáng và thể hiện những cảm xúc mãnh liệt và đặc trưng của những diễn viên sân khấu. Với sự am hiểu về sân khấu Kabuki và tranh chân dung,  Kuniyoshi tái hiện từng cử chỉ của các "diễn viên mèo" một cách đầy thuyết phục. Chính sự nghiêm túc trong cách thể hiện lại càng khiến các tác phẩm trở nên hài hước và thú vị, đồng thời cho thấy sức sáng tạo của Utagawa Kuniyoshi trong hội hoạ Nhật Bản.

Một ví dụ tiêu biểu là tác phẩm “A Cat Dressed as a Woman Tapping the Head of an Octopus” (khoảng năm 1847). Đây là bức tranh parody của một cảnh nổi tiếng trong Kabuki, khi nhân vật Umegae gõ vào chuông Muken. Trong phiên bản của Utagawa Kuniyoshi, chiếc chuông đã được thay bằng một con bạch tuộc.

Những chú mèo và lời châm biếm ẩn giấu 

Trong thời kỳ Cải cách Tenpō (1841 - 1843), chính quyền Mạc phủ siết chặt việc kiểm duyệt các ấn phẩm phổ biến. Tranh về diễn viên, mỹ nhân hay bất kỳ nội dung nào bị cho là có thể gây ảnh hưởng đến trật tự xã hội đều bị hạn chế phát hành. Trước những quy định nghiêm ngặt ấy, Utagawa Kuniyoshi lựa chọn một cách thể hiện kín đáo hơn. 

Ở một số tác phẩm nổi tiếng, ông sắp xếp hàng chục chú mèo để tạo thành chân dung của một vị quan quyền lực - người mà ông không thể công khai chỉ trích. Dù chính quyền từng tìm cách truy tố Utagawa Kuniyoshi nhưng không đi đến đâu, bởi rất khó để kết luận rằng những chú mèo ấy mang dụng ý chính trị.

“Small Kittens Join to Form a Big Cat” © Utagawa Kuniyoshi

Những tác phẩm mèo ấy luôn mang hai tầng nghĩa khi vừa mang vẻ ngoài đáng yêu, hài hước, vừa ẩn chứa những cách nhìn sắc sảo về xã hội và quyền lực. Chính điều này khiến tranh về những chú mèo của Utagawa Kuniyoshi vượt xa những tác phẩm chỉ đơn thuần mang tính giải trí.

Vì sao tranh mèo của Kuniyoshi vẫn hấp dẫn đến hôm nay?

Hơn 160 năm sau khi Utagawa Kuniyoshi qua đời, những tranh Ukiyo-e về mèo của ông vẫn xuất hiện trên túi vải, ốp điện thoại, bưu thiếp hay trong các cửa hàng lưu niệm của bảo tàng trên khắp thế giới. Không ít người yêu thích những hình ảnh ấy mà thậm chí chưa từng biết đến tên của Kuniyoshi. Có lẽ sức sống của các tác phẩm nằm ở một điều rất giản dị, đó là mèo vẫn giữ nguyên nét tinh nghịch và đáng yêu vốn có, còn con người dường như cũng chưa bao giờ thôi bị chúng cuốn hút. Chính vì thấu hiểu mối liên kết ấy, ông đã tạo nên những tác phẩm vượt qua giới hạn của thời gian và văn hóa.

Nếu có dịp đến Tokyo, bạn có thể ghé Bảo tàng Nghệ thuật Tưởng niệm Ota tại Harajuku. Đây là địa điểm thường xuyên tổ chức triển lãm nghệ thuật và các triển lãm tranh nghệ thuật về Utagawa Kuniyoshi, trong đó đôi khi có những chuyên đề dành riêng cho tranh mèo. Ngoài ra, bộ sưu tập trực tuyến của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (The Met) cũng lưu trữ nhiều tác phẩm của Utagawa Kuniyoshi với hình ảnh độ phân giải cao và hoàn toàn miễn phí để công chúng thưởng thức. 

Biên tập: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Kuniyoshi's Cats: Ukiyo-e's Greatest Cat Lover