Những biểu tượng mang tính phá cách của Ryan Presley

Trong một thế giới ngập tràn hình ảnh, những hành vi bạo lực về thể xác xuất hiện nhan nhản và được lan truyền, trong khi đó, những hệ thống kiểm soát và thống trị đã ăn sâu vốn là một trong những nguyên nhân dẫn đến bạo lực ấy, lại hầu như không được phản ánh. Trong bối cảnh ấy, hội họa có thể trở thành một công cụ sắc bén để lên tiếng và chất vấn. Những bức tranh của Ryan Presley là những suy ngẫm đầy tính phản biện về các cấu trúc quyền lực đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng Aboriginal tại Australia. Những hình ảnh ẩn dụ gay gắt trong tranh nghệ thuật của ông là các anh hùng và nữ anh hùng Aboriginal xuất hiện như những nhân vật đứng về phía chính nghĩa, đối đầu trực diện với cái ác. Những màn xô xát hiện diện rõ nét trong tranh nhưng người xem tinh ý cũng sẽ nhận ra những chi tiết kín đáo hơn về sự áp bức của chế độ thuộc địa. Súng điện, kiếm, giáo và súng đều có thể gây ra những tổn thương nghiêm trọng, nhưng chiếc búa của thẩm phán cũng có thể trở thành công cụ của quyền lực và áp bức.

“Fresh Hell” (2022), Adelaide Contemporary Experimental. Ảnh: Sam Roberts. 

Nhiều nghệ sĩ đã tìm cách đối diện và nhìn lại những di sản mà chủ nghĩa thực dân để lại ở Australia. Điều khiến tác phẩm của Presley trở nên cuốn hút và đặc biệt nằm ở ngôn ngữ nghệ thuật mạnh mẽ cùng cách xây dựng câu chuyện bằng biểu tượng mà ông sử dụng để tiếp cận vấn đề này. Thực hành nghệ thuật của Presley chịu ảnh hưởng không chỉ từ những tranh tiểu họa thời Trung cổ và hội họa Byzantine, mà còn từ đời sống chính trị đương đại của người Aboriginal. Ông khai thác rồi đồng thời đảo ngược những ý nghĩa quen thuộc của tôn giáo và thần thoại, biến chúng thành những hình thức biểu đạt có sức mạnh, vượt qua khác biệt văn hóa và thời đại.  

Qua đó, Presley phản đối cách các biểu tượng tôn giáo chỉ được xem như những thứ li kì, đặc biệt trong bối cảnh nghệ thuật hội hoạ đương đại ngày càng xa rời các giá trị và hình ảnh tôn giáo. Như nhà sử học nghệ thuật người Mỹ Thomas Crow từng nhận xét: “Xu hướng hiện nay là nhìn lại với một sự tiếc nuối đầy tự mãn về những lý tưởng về một thế giới tốt đẹp hơn đã bị bỏ lại phía sau.” 

Presley đi ngược lại xu hướng này và không ngần ngại sử dụng những biểu tượng mang tính đối đầu trực diện. “Fresh Hell” được xây dựng như một câu chuyện ngụ ngôn, trong đó những biểu tượng của đức tin Kitô giáo được dẫn chiếu rồi biến đổi và đảo ngược để tạo nên một loạt hình tượng huyền thoại mới. Presley đặc biệt quan tâm đến các vị thánh Kitô giáo, những nhân vật có lịch sử gắn với bạo lực và xung đột, qua đó trở thành những hình mẫu phù hợp để ông khai thác các vấn đề về quyền lực và áp bức trong xã hội ngày nay.

Lớn lên trong một gia đình Công giáo, Presley hiểu rõ sức mạnh của những câu chuyện này, chúng vẫn giữ ảnh hưởng văn hóa nhất định cho đến ngày nay, dù không phải lúc nào cũng theo hướng tích cực. Như chính Presley từng đề cập, hình ảnh các vị thánh Kitô giáo từng được truyền bá rộng rãi tại những khu vực chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dân và hoạt động truyền giáo, trong đó có Northern Territory, nơi ông sinh ra.

“The Dunes (How good is Australia)” (2021), Courtesy the artist and Milani Gallery, Brisbane.  

Các vị thánh là những hình ảnh phản chiếu nhiều lớp của đức tin. Danh tính của họ hiếm khi cố định; một vị thánh có thể xuất hiện trong nhiều nền văn hóa và tôn giáo khác nhau, được các tôn giáo khác nhau tiếp nhận rồi kể lại theo những cách khác nhau. Chẳng hạn, Thánh Theodore là hình tượng được Presley nhắc đến trong “A day at the beach (Get off my wave)” (2022). Còn được gọi là Theodore “The General”, Thánh Theodore thuộc nhóm những vị “thánh chiến binh” được tôn kính trong Công giáo, Coptic và Chính thống giáo. Câu chuyện về ông cũng không hoàn toàn rõ ràng, lịch sử ghi nhận có ít nhất hai nhân vật mang tên Theodore, và nhiều khả năng hai nhân vật này đã dần được gộp lại thành một. Từ thế kỷ IV, ngày càng nhiều truyền thuyết xuất hiện xung quanh nhân vật này, khắc họa ông dưới nhiều hình ảnh khác nhau: người tiêu diệt những con rắn hoặc rồng khổng lồ, chiến binh cưỡi ngựa cầm giáo, một sĩ quan trong quân đội La Mã, hay một vị tử đạo bị tra tấn và hành quyết vì đức tin của mình.

“Fresh Hell” (2022), Adelaide Contemporary Experimental. Ảnh: Sam Roberts. 

Trong tranh vẽ của Presley, Thánh Theodore có một diện mạo hoàn toàn khác. Ông trở thành một chàng trai Aboriginal trẻ tuổi, trên cơ thể còn hằn những vết sẹo của những cuộc xung đột. Trong tay là một sợi xích nối với chiếc còng tay, quấn lấy một trong ba con cá mập đang vây quanh chiếc thuyền. Trên chiếc thuyền nhôm đơn sơ có một thùng phuy đốt dùng để tiêu hủy rác thải. Phía xa, những ngôi nhà ngoại ô đang bị sóng biển nhấn chìm. Giữa khung cảnh ấy, nhân vật chiến binh đứng trên mặt nước như đang giành lại quyền làm chủ biển cả. Presley kể lại toàn bộ cảnh tượng bằng những đường nét đơn giản và có tính khái quát cao. Những con sóng được chia thành từng mảng và sắp xếp theo những hoa văn có tính nhịp điệu, gợi nhớ rõ nét đến cách thể hiện trong những biểu tượng Byzantine.

“Fresh Hell” (2022), Adelaide Contemporary Experimental. Ảnh: Sam Roberts. 

Không chỉ Thánh Theodore, Presley còn đưa Thánh George, Thánh Francis, Thánh Michael, nhà tiên tri Elijah, Đức Mẹ Maria và Chúa Kitô vào thế giới của mình. Họ xuất hiện dưới hình hài những chiến binh Aboriginal gan dạ, đối mặt với những bất công đang diễn ra quanh mình. Họ đối mặt với sự bạo lực của cảnh sát, những chiếc trực thăng xâm nhập, các thẩm phán tha hóa hay những tác động từ hoạt động khai khoáng và chính sách của các tập đoàn. Điểm chung của những nhân vật này là phần đầu đều được bao quanh bởi những ngọn lửa làm từ vàng lá 23K, như thể người họa sĩ đã biến hào quang quen thuộc của Kitô giáo thành một ngọn lửa sống động và đầy tính phản kháng. Presley từng giải thích rằng:

“Tôi thấy hào quang quen thuộc thường mang vẻ khá hiền hòa và tĩnh tại. Tôi muốn truyền tải một trạng thái chủ động, đầy nhiệt huyết và mạnh mẽ. Tôi muốn trực tiếp nhắc đến lửa và ngọn lửa như một phần nền tảng trong các thực hành văn hóa của chúng tôi trên lục địa này, cũng như trong việc gìn giữ nơi đây. Lửa và ngọn lửa cũng mang rất nhiều ý nghĩa biểu tượng trong lịch sử chung của người Aboriginal chúng tôi, vì vậy tôi nghĩ hình ảnh này phù hợp với cách chúng ta cảm nhận nó trong hiện tại cũng như với những cách diễn giải theo tinh thần hậu hiện đại”.

“Aeronautics (what goes up must come down)” (2020), Collection of Artbank, Sydney/Melbourne.  

Phần lớn các bức tranh trong “Fresh Hell” cũng sử dụng sơn vàng chất lượng cao để khắc họa bầu trời, một lần nữa gợi nhắc đến nghệ thuật Byzantine và các biểu tượng Chính thống giáo, nơi những mảng vàng thường được dùng để biểu thị không gian siêu nhiên thuộc về cõi trời. Tương tự, những hình ảnh sùng đạo trong các sách thời Trung cổ cũng được tạo nên bằng màu gouache và vàng lá. Presley chia sẻ:

“Vàng là một trong những yếu tố khiến tôi muốn sử dụng các biểu tượng tôn giáo như một phương tiện để nói về những hoàn cảnh, trải nghiệm và những câu chuyện quá khứ gai góc, thậm chí không nhiều người muốn nhắc đến. Vàng là một chất liệu chứa đựng nhiều ý nghĩa ở nơi đây cũng như trong các nền văn hóa trên khắp thế giới. Vì vậy, tôi muốn học theo những biểu tượng truyền thống, tìm hiểu về chất liệu này và đưa nó vào những tác phẩm của mình.”

“Crown Land (till the ends of the earth)” (2020), Collection of the National Gallery of Victoria. 

Thế nhưng, đứng trước những mảng vàng  phủ khắp bầu trời, người xem vẫn dễ bị hút mắt về phía sắc đỏ đậm của “Country” - vùng đất. Sự tương phản là một cách khẳng định mạnh mẽ về sức mạnh của vùng đất. Có thể Presley đang tiếp tục đảo ngược một biểu tượng quen thuộc: nơi mang lại sự giải thoát không nhất thiết phải là thiên đường ở phía trên, mà có thể chính là vùng đất dưới chân con người. Sức mạnh kể chuyện của Presley đã mang đến ý niệm về một thực tại mà con người vẫn chưa thể chạm tới, khi ông biến đổi ngôn ngữ và hình tượng quen thuộc của thần thoại, truyền thuyết phương Tây. Triết gia Jason Bahbak Mohaghegh, người từng mô tả yếu tố kì ảo là “một trí tưởng tượng hoang dã hơn, giúp con người vượt qua những giới hạn của luật lệ, cái đã biết và thực tại”.

"Fresh Hell” dùng những hình ảnh quen thuộc của tôn giáo và thần thoại để hình dung về một tương lai tốt đẹp hơn. Đáng chú ý, Presley thực hiện điều đó thông qua những tác phẩm hội hoạ trong một thế giới mà “địa ngục” dường như vẫn liên tục quay trở lại. Và tất cả điều đó diễn ra bất chấp một sự thật không dễ chịu rằng địa ngục dường như vẫn lặp đi lặp lại hết lần này đến lần khác. Như Greil Marcus từng nhận xét về punk rock, mong muốn thay đổi thế giới đồng nghĩa với việc con người phải “sống như một chủ thể của lịch sử chứ không phải một đối tượng của lịch sử - sống như thể hành động của mình thực sự có ý nghĩa và tạo ra sự khác biệt.”

Presley biến đổi và đảo ngược những hình tượng quen thuộc, nhưng tranh của ông không mang ý giễu nhại hay hoài nghi. Ông trao cho các vị anh hùng và nữ anh hùng mới của mình sức mạnh siêu nhiên, để từ đó thử hình dung một khả năng khác cho thế giới, đồng thời từ chối quan niệm rằng mọi thứ vốn dĩ phải tồn tại đúng như hiện tại. Những biểu tượng, thần thoại và truyền thuyết quen thuộc mà Presley lựa chọn còn chứa đựng một sức mạnh khác: hy vọng. Những hình tượng ấy cũng khiến ta nhận ra rằng hiện thực hiện tại vẫn còn thiếu vắng điều đó. 

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: The Subversive Icons of Ryan Presley by Dr. Andrea Bubenik - ACE Gallery

***

Xem thêm tác phẩm của các họa sĩ khác tại Vanvi Gallery