Léon Spilliaert: Chủ nghĩa Tượng trưng và nỗi khắc khoải trong nghệ thuật

Là một người say mê văn chương, đặc biệt là Edgar Allan Poe, Léon Spilliaert tiếp cận hội họa bằng tinh thần của Chủ nghĩa Tượng trưng (Symbolism). Các tác phẩm của ông luôn bao trùm sự vắng lặng và nỗi u hoài. Từ hình ảnh những người phụ nữ đứng chờ, những bức tự họa như một cuộc soi chiếu nội tâm, các nhân vật ma mị cho đến những cảnh quan nhuốm màu ám ảnh, Spilliaert đã xây dựng một thế giới nghệ thuật đậm chất riêng.

“Blauwe marine en staketsel” (1910) 

Khi phần còn lại của thành phố đã chìm vào giấc ngủ, Léon Spilliaert thường lang thang trên những con phố Ostend dưới ánh trăng. Nằm bên bờ biển nước Bỉ, Ostend đông đúc du khách vào mùa hè rồi trở nên tĩnh lặng khi đổi mùa. Spilliaert yêu thích những con phố vắng lặng mang vẻ u buồn ấy. Những cuộc dạo bước trong đêm giúp ông xoa dịu chứng mất ngủ, đồng thời trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt các sáng tác của ông.

Những người phụ nữ chờ đợi

“Young Woman on a Stool” (1909) 

Trong tranh của Spilliaert, hình tượng con người, đặc biệt là phụ nữ, thường xuất hiện trong trạng thái chờ đợi. Đây là một mô-típ lặp lại xuyên suốt sáng tác của ông: một nhân vật cô độc quay lưng về phía người xem, hướng ánh nhìn ra bờ biển hoặc qua khung cửa sổ. Cảm giác khắc khoải ấy có thể bắt nguồn một phần từ chính những vấn đề sức khỏe mà Spilliaert phải chịu đựng. Từ khi còn nhỏ, ông đã mắc chứng đau dạ dày mãn tính, kéo theo nhiều ảnh hưởng đến cuộc sống.

Năm 18 tuổi, Spilliaert theo học tại Học viện Mỹ thuật Hoàng gia ở Bruges nhưng không lâu sau phải bỏ học vì vấn đề sức khỏe. Kể từ đó, ông không tiếp tục con đường đào tạo mỹ thuật chính quy mà tự học và phát triển nghệ thuật của riêng mình.

Những nhân vật cô độc trong tranh vẽ của Spilliaert phần nào phản chiếu chính sự cách biệt của ông với thế giới xung quanh. Đó có thể là những người vợ của ngư dân lặng lẽ chờ đợi trên lối đi bờ biển, hay một người phụ nữ với đôi mắt mở lớn, tựa lưng vào lan can. Những hình ảnh ấy luôn hiện hữu cảm giác khao khát một điều gì đó chưa xuất hiện, như thể cuộc sống đang diễn ra ở một nơi khác. Nỗi buồn trở thành một sắc thái xuyên suốt, Spilliaert lấy chính thế giới nội tâm của mình làm điểm tựa để khắc họa nên tác phẩm hội họa của mình. Như chính ông từng viết:

“Tôi mệt mỏi vì chờ đợi may mắn đến với mình, và cuối cùng điều đó chỉ dẫn tôi đến sự khốn cùng.”

Những bức chân dung tự họa

Chứng đau dạ dày mãn tính cũng là một trong những nguyên nhân khiến Spilliaert thường xuyên mất ngủ. Nhưng những đêm dài không ngủ ấy vừa là một nỗi ám ảnh, vừa trở thành nguồn cảm hứng đặc biệt, bởi chính trong khoảng thời gian đó, ông đã tạo nên nhiều bức tự họa xuất sắc nhất.

Self-portrait (1907) 

Spilliaert biến căn phòng kính ngập nắng thành xưởng vẽ và tận dụng những chiếc gương có sẵn ở đó để quan sát, soi chiếu chính mình. Ánh trăng xuyên qua mái kính, tạo nên những mảng sáng và bóng đổ méo lệch, trở thành một phần quan trọng trong bầu không khí của các tác phẩm. Gương mặt Spilliaert hiện lên nhợt nhạt, ma mị với những quầng thâm dưới mắt, và những đường nét biến dạng khiến các bức tự họa mang vẻ ám ảnh, đôi khi gần với cảm giác kinh dị. Ông không né tránh hay che giấu bản thân trước người xem mà thẳng thắn phơi bày chính mình trong tranh. Những bức tự họa ấy ngày nay đã trở thành một trong những dấu ấn nổi bật nhất trong di sản nghệ thuật của ông. 

Trong khoảng hai năm ở tuổi đôi mươi, Spilliaert liên tục thực hiện các bức tự họa với nhiều mức độ biến dạng và che khuất khác nhau. Cũng giống như những người phụ nữ đang chờ đợi, các bức tự họa của ông mở ra một cánh cửa đi vào thế giới nội tâm: khát vọng vươn tới những điều lớn lao hơn, những đau đớn âm thầm và cảm giác cô độc dai dẳng. Những khung  khung hình bỏ trống cùng bầu không khí kỳ dị và bất an khiến các bức chân dung tự họa của ông cứ lưu lại trong tâm trí người xem như như một giấc mơ chập chờn, lơ lửng ngay bên rìa của một cơn ác mộng.

Những bóng hình ma mị

“The Absinthe Drinker” (1907) 

Không chỉ tự khắc họa mình theo cách ám ảnh và ma quái, Spilliaert còn đưa cảm giác bất an ấy vào hình tượng những nhân vật khác. Trong một số tác phẩm gợi liên tưởng đến “The Scream” của Edvard Munch, ông sử dụng những mảng màu phẳng cùng sự tương phản đặc trưng giữa sáng và tối để khắc họa những con người đang giằng xé. Trong “The Absinthe Drinker”, một người phụ nữ với đôi mắt mở lớn hiện lên với vẻ ngoài thời thượng và những xáo động dữ dội bên trong. Qua hình ảnh ngập tràn căng thẳng ấy, Spilliaert khắc họa mặt tối của cơn nghiện một cách trực diện và đầy ám ảnh. 

Cảm giác lo âu tương tự cũng bao trùm trong “A Gust of Wind”. Giữa không gian tối tăm, một nhân vật cô độc đứng đó với miệng há rộng, mái tóc bị gió cuốn tung. Người xem không khỏi tự hỏi điều gì đã xảy ra với những con người này và điều gì khiến gương mặt họ hiện lên vẻ hoảng hốt đến vậy. Cũng như trong những bức tự họa của Spilliaert, các nhân vật luôn được bao phủ bởi một lớp màn bí ẩn.

Hai người phụ nữ này, cũng như nhiều nhân vật khác trong sáng tác của ông, dường như luôn đứng ở một ranh giới nào đó. Họ có thể đang đứng bên mép biển, hoặc lặng lẽ bước trên ranh giới mong manh giữa đời sống xã hội và những xáo động nội tâm. Dù ở đâu, họ vẫn luôn mang cảm giác chỉ còn cách một bước nữa là vượt khỏi những giới hạn thông thường. Chênh vênh giữa việc được chấp nhận và bị khước từ, những nhân vật ở trạng thái lưng chừng ấy trở thành hiện thân cho cảm giác xa cách và lạc lõng mà Spilliaert từng trải qua khi còn trẻ. 

Trở về với thiên nhiên

Bất chấp cuộc Cách mạng Công nghiệp đang diễn ra mạnh mẽ tại Bỉ, Spilliaert vẫn thường sự chú ý về những con phố vắng, khu rừng và những khung cảnh thiên nhiên. Với bảng màu đơn sắc giàu tính không khí, những vệt sáng kéo dài cùng bóng tối tương phản của những hàng cây hay các công trình, ông đặc biệt yêu thích khoảnh khắc ánh mặt trời dần tắt và nhịp sống dường như ngưng lại. Khi thì yên ả, lúc lại phảng phất vẻ ma mị, ánh đèn đường và thứ ánh sáng dịu nhẹ của mặt trăng xuất hiện trong nhiều tác phẩm, góp phần tạo nên bầu không khí đặc trưng trong tranh của Spilliaert.

“Dike at night. Reflected lights” (1908) 

Không ngừng thử nghiệm với phối cảnh, Spilliaert biến quê hương Ostend thành một nguồn cảm hứng xuyên suốt. Vào năm ông thực hiện “Dike at Night. Reflected Lights”, Spilliaert chuyển đến một xưởng vẽ trên tầng áp mái nhìn xuống cảng. Từ đây, ông có thể quan sát những thay đổi không ngừng của thủy triều và bầu trời, bởi Spilliaert đặc biệt trân trọng sự gần gũi với những nhịp chuyển động ấy. Về sau, khi kết hôn với Rachel Vergison, có con và dành thời gian sống tại Brussels, những bức tranh phong cảnh thiên nhiên của Spilliaert dần trở nên mềm mại hơn. Ngược lại, những hình ảnh về Ostend trong các sáng tác thời trẻ vẫn mang đậm vẻ trầm mặc, chất chứa những câu hỏi hiện sinh.

“Woman at the Shoreline” (1910) 

Bằng cách tìm kiếm vẻ đẹp trong những khoảng trống và sự vắng lặng, Spilliaert đã biến cảnh quan tự nhiên thành một phần quan trọng trong thế giới nghệ thuật của mình. Tranh vẽ những con phố trống trải và tranh cảnh biển của ông không hề kém sức ám ảnh so với những bức tranh chân dung nghệ thuật. Chúng kéo người xem bước vào sự im lặng của Ostend, đồng thời đưa ta đến gần hơn với ánh mắt khắc khoải của những con người luôn như đang chờ đợi một điều gì đó.

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Léon Spilliaert: Symbolism and Longing in His Art