Kay Nielsen: Bậc thầy của thế giới huyền ảo

Kay Nielsen là một trong những cái tên nổi bật nhất trong Thời kỳ Hoàng kim của tranh Minh họa vào nửa sau thế kỷ XIX. Khi ngành in ấn và xuất bản sách phát triển mạnh mẽ, đặc biệt với sự xuất hiện của những ấn bản sách mỹ thuật cao cấp, minh họa sách thiếu nhi cũng trở thành một hướng đi mới cho nhiều họa sĩ. Tuy nhiên, giữa rất nhiều nghệ sĩ cùng thời, hiếm ai có thể chinh phục trí tưởng tượng của cả trẻ em lẫn người lớn như cách mà Kay Nielsen đã làm.

“In the Midst of the Gloomy Thick Wood” (1914) 

Trong lịch sử nghệ thuật, minh họa thường bị xem là đứng ngoài dòng chảy của các loại hình nghệ thuật hội họa truyền thống. Điều này phần nào xuất phát từ việc minh họa luôn gắn với văn bản, cũng như mối liên hệ chặt chẽ của nó với nghệ thuật ứng dụng. Nó cũng gắn liền với các công việc thủ công, trang trí, dệt may và tạo ra những sản phẩm mang tính trang hoàng trong đời sống gia đình, vốn lâu nay thường được xem là lĩnh vực của phụ nữ. Thế nhưng, không ít họa sĩ minh họa đã góp phần định hình các phong cách nghệ thuật lớn như Art Nouveau và Art Deco. Trong tác phẩm của họ, nghệ thuật dệt may và thiết kế sân khấu được kết hợp cùng những yếu tố giàu tính biểu tượng vốn phổ biến trong nghệ thuật đương thời. Kay Nielsen là một trong những đại diện tiêu biểu nhất.

Về Kay Nielsen 

Kay Nielsen (1886 - 1957) là họa sĩ minh họa người Đan Mạch, hoạt động chủ yếu trong nửa đầu thế kỷ XX. Ông sinh ra tại Copenhagen, theo học mỹ thuật ở Paris trước khi chuyển đến London vào năm 1911 để theo đuổi sự nghiệp. Bước ngoặt đầu tiên đến với Nielsen khi ông nhận minh họa cho tuyển tập truyện cổ tích Pháp “In Powder and Crinoline”, xuất bản năm 1913.

Ông nổi tiếng với những thế giới kỳ ảo đầy mê hoặc trong các tác phẩm của mình. Các tác phẩm của Nielsen trải dài qua nhiều nền văn hóa và không gian địa lý khác nhau, từ thần thoại Bắc Âu, truyện cổ Đức đến những câu chuyện Ba Tư về các vị vua phương Đông. Trong suốt sự nghiệp, ông cũng minh họa nhiều tác phẩm kinh điển của châu Âu như truyện cổ Andersen (1924), truyện cổ của Anh em nhà Grimm (1925), tuyển tập truyện dân gian Bắc Âu “East of the Sun, West of the Moon” (1914) và “Arabian Nights” (1976).

“Rosebud” trong “Hansel and Gretel” (1925)

Nielsen còn tham gia vào những dự án đầu tiên của xưởng phim Walt Disney, nổi bật nhất là “Fantasia” năm 1940. Ông cũng là một trong những họa sĩ châu Âu được mời xây dựng bối cảnh các ngôi làng châu Âu cho những bộ phim hoạt hình đầu tiên của Disney như “Snow White and the Seven Dwarves” (1937) và “Pinocchio” (1940). Nielsen cũng thực hiện một số bản phác thảo ý tưởng cho “The Little Mermaid”, dù bộ phim chỉ được hoàn thành và phát hành sau khi ông qua đời vào năm 1989.

Tuy nhiên, phong cách nghệ thuật giàu sắc thái u tối và đôi khi mang cảm giác huyền bí của Nielsen nhanh chóng không còn được Disney ưa chuộng. Các tác phẩm của ông bị cho là quá kỳ lạ, thậm chí có thể khiến trẻ em sợ hãi. Nielsen không đồng tình với quan điểm này và cũng không ủng hộ lối làm hoạt hình theo khuôn mẫu mà Disney đang theo đuổi. Sự thay đổi định hướng của hãng phim cũng phần nào phản ánh bối cảnh sau Thế chiến II, khi các tác phẩm dần rời xa những câu chuyện nhiều tầng nghĩa để hướng đến các giá trị đạo đức rõ ràng và dễ tiếp cận hơn.

Nguồn cảm hứng

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất trong phong cách của Kay Nielsen là việc ông đặt bối cảnh lên trước nhân vật, từ đó tạo nên một thế giới giàu sức cuốn hút và đưa người xem đắm chìm vào câu chuyện. Điều khiến Nielsen khác biệt so với những họa sĩ minh họa cùng thời như Arthur Rackham hay anh em Robinson nằm ở sự đa dạng trong nguồn cảm hứng được ông đưa vào tác phẩm. Trong tranh vẽ của ông có thể bắt gặp dấu vết của thần thoại Celtic, tranh tiểu họa Ba Tư, tranh khắc gỗ Ukiyo-e Nhật Bản và tranh minh họa Tây Âu.

“Catskin" trong "Hansel and Gretel” (1925) 

Chẳng hạn, những họa tiết cầu kỳ trên trang phục cùng dáng người thon dài trong tranh Nielsen mang nhiều ảnh hưởng từ nghệ thuật Celtic. Trong khi đó, những công trình kiến trúc có hình khối phẳng, mỏng như những lá bài, được thể hiện trên một mặt phẳng hai chiều, lại gợi nhớ đến cách biểu đạt trong hội họa Ba Tư. Dù tiếp nhận nhiều nguồn cảm hứng khác nhau, điểm chung xuyên suốt trong tác phẩm của Nielsen vẫn là sự đề cao tính trang trí. Điều này thể hiện rõ qua những bối cảnh được thiết kế công phu cùng phục trang lộng lẫy của các nhân vật.

Ảnh hưởng ấy bắt nguồn từ chính môi trường mà ông lớn lên. Mẹ của Nielsen là nữ diễn viên nổi tiếng Oda Nielsen, còn cha ông - Martinus Nielsen, vừa là diễn viên vừa là đạo diễn sân khấu. Trong thời gian học tập tại Paris, ông còn chịu ảnh hưởng lớn từ đoàn múa Ballet Russes, đặc biệt là trong cách thiết kế trang phục.

Sân khấu trong tranh

Việc luôn đặt bối cảnh lên hàng đầu phản ánh rõ nền tảng sân khấu của Kay Nielsen. Dù là đồng cỏ, khu rừng hay cung điện, ông đều chăm chút từng chi tiết để khai thác không gian xung quanh. Nhờ đó, các nhân vật dường như hòa mình vào cảnh vật, trở thành một phần của chính không gian ấy. Trong nhiều tác phẩm, chính bối cảnh mới là "nhân vật chính", còn con người chỉ như những diễn viên xuất hiện trên một sân khấu được dàn dựng công phu.

“Hansel and Gretel” trong “Hansel and Gretel” (1925)

Lượng chi tiết trong mỗi bức minh họa của Nielsen cũng gây ấn tượng mạnh. Dưới nét cọ của ông, từng thân cây, cành lá hay bụi cỏ đều trở thành những yếu tố của sân khấu. Điều này đặc biệt rõ trong các tranh nghệ thuật minh họa cho “Hansel and Gretel”, “Rosebud” hay tuyển tập “East of the Sun, West of the Moon”, nơi những khu rừng rậm rạp trở thành bối cảnh hoàn hảo cho các câu chuyện dân gian Na Uy.

Tinh thần ấy được biểu hiện trong những khung cảnh xuất hiện rừng của bộ phim “Snow White and the Seven Dwarves” (1937). Việc sử dụng gam màu tối và những hậu cảnh mờ ảo của Nielsen góp phần định hình vẻ đẹp mang hơi hướng Gothic và film noir trong các bộ phim hoạt hình đầu tiên của Disney.

Một cảnh trong “Snow White and the Seven Dwarves” của Disney

Mặc dù mang tính cách điệu, thiên nhiên trong tranh Nielsen vẫn luôn đầy sức sống. Những thân cây, đám mây hay bụi cây được kéo dài, uốn lượn mềm mại như đang chuyển động liên tục. Điều này đặc biệt rõ trong “Juniper Tree”, nơi cây cối gợi cảm giác như những sinh vật dưới đáy biển luôn biến đổi và chuyển hóa. Đây cũng là lựa chọn phù hợp với những câu chuyện cổ tích vốn luôn có yếu tố phép màu và biến hình. Những hình ảnh ấy đồng thời gợi liên tưởng đến Chủ nghĩa Siêu thực (Surrealism), khi ranh giới giữa thần thoại và hiện thực gần như bị xóa nhòa.

“Juniper Tree” trong “Hansel and Gretel” (1925) 

Ánh sáng cũng là yếu tố mang đậm dấu ấn sân khấu trong tác phẩm của Nielsen. Ông thường sử dụng sự tương phản mạnh giữa sáng và tối, đặc biệt trong các cảnh đêm như “Catskin” hay “Juniper Tree”. Việc ưu tiên bối cảnh lúc chạng vạng hoặc ban đêm cũng có thể xuất phát từ quê hương Đan Mạch của ông, nơi có ánh sáng tự nhiên êm ả và dịu mềm hơn so với nhiều vùng khác ở châu Âu.

Dấu ấn của Chủ nghĩa Lãng mạn 

Tác phẩm của Kay Nielsen gắn bó chặt chẽ với tinh thần của Chủ nghĩa Lãng mạn (Romanticism). Trong tinh thần của Chủ nghĩa Lãng mạn và phong trào phục hưng lịch sử, vốn đặc biệt phát triển mạnh tại Anh, những yếu tố kiến trúc Gothic như các ô cửa sổ cao cũng xuất hiện trong tác phẩm của Nielsen, tiêu biểu là “The Princess and the Pea”. 

“The Princess and the Pea” trong “Fairy Tales of Hans Christian Andersen” (1924) 

Kiến trúc và cảnh quan xung quanh thường được sắp đặt để làm nổi bật sự nhỏ bé của con người trước không gian rộng lớn, đặc biệt là trước sức mạnh của thiên nhiên. Đây cũng là một chủ đề quen thuộc trong nghệ thuật Lãng mạn, có thể thấy rõ qua những sáng tác của họa sĩ phong cảnh người Đức thế kỷ XIX - Caspar David Friedrich. Với Nielsen, khung cảnh thường có sức áp đảo mạnh mẽ, như trong “The Princess and the Pea” và “Rosebud”. 

Tranh của ông cũng thể hiện khái niệm “cao cả”, đó là cảm giác choáng ngợp trước vẻ đẹp và sức mạnh của thiên nhiên. như khung cảnh tráng lệ trên đỉnh núi hay những đám mây đang dần kéo đến trước một cơn bão. Nielsen thể hiện tinh thần ấy rất rõ khi các nhân vật trong tranh không bao giờ tồn tại đơn độc giữa khoảng không, họ luôn được bao quanh bởi những thế lực của tự nhiên hoặc những không gian rộng lớn. Trong “Snow Drift Carried Them Away”, ba nhân vật bị bao quanh bởi những luồng gió mạnh cuộn xoáy, còn đường chân trời được hạ rất thấp để tăng cảm giác kịch tính. Trước sức mạnh của thiên nhiên, những thân hình mảnh mai của các nhân vật càng trở nên mong manh và nhỏ bé. 

 “Snow Drift Carried Them Away” trong “East of the Sun, West of the Moon” (1914) 

Tôn vinh nghệ thuật ứng dụng 

Thông qua việc chăm chút từng họa tiết trên vải vóc và các chi tiết kiến trúc, Kay Nielsen đã tôn vinh nghệ thuật trang trí, một yếu tố quan trọng của phong trào phục hưng nghệ thuật Trung cổ. Nhờ đó, ngôn ngữ hình ảnh của ông cũng trở nên phong phú và đa tầng không kém những câu chuyện mà ông minh họa. 

Các nhân vật chính thường được đặt trong vùng sáng và khoác lên mình những bộ trang phục màu trắng, nổi bật giữa khung cảnh phía sau. Đồng thời, không gian được trang trí cầu kỳ càng làm tôn lên vẻ mơ hồ, thoát tục của họ. Nielsen kết hợp khéo léo giữa những mảng chi tiết dày đặc với các khoảng trống, tạo nên bố cục cân bằng và giàu nhịp điệu.

“Nightmare of Zahhak” trong “Shahnama” (khoảng thế kỷ 16)

Sự cô đọng ấy cũng gợi chúng ta nhớ đến tranh tiểu họa Ba Tư. Như có thể thấy trong minh họa “Nightmare of Zahhak”, các họa sĩ Ba Tư thường tìm cách đưa nhiều thông tin nhất có thể vào trong cùng một hình ảnh. Một tác phẩm có thể đồng thời chứa nhiều lớp nội dung, từ nhiều tuyến truyện, phong cảnh, cây cối, phần chữ cho đến khung viền trang trí. 

Việc đề cao tính trang trí và lược bỏ phối cảnh cũng là những đặc điểm thường thấy trong hội họa Ba Tư và Mughal. Những yếu tố này tiếp tục xuất hiện trong “Catskin”, cho thấy phong cách của Nielsen được hình thành từ sự giao thoa của nhiều nguồn cảm hứng nghệ thuật. Chính vì vậy, không ngạc nhiên khi ông cũng minh họa các tuyển tập truyện phương Đông như “Red Magic” (1930) hay “Arabian Nights” (1976).

“Arabian Nights” (1976) 

Ở một số tác phẩm khác, Nielsen cũng vận dụng lối tạo hình mô phỏng những mảng đục lỗ để thể hiện các chi tiết cây cỏ. Bằng cách sử dụng các mảng đen trắng để thể hiện cây cối và đồ trang trí, như trong “Juniper Tree” hay “Catskin”, càng làm nổi bật tính hai chiều của bố cục. Lối thể hiện này sau đó trở thành một đặc trưng phổ biến của thiết kế đồ họa và phong cách Art Deco trong thập niên 1920. Đồng thời, nó cũng cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa Nielsen với nghệ thuật thủ công, thiết kế sân khấu, thiết kế dệt may và nhiều lĩnh vực nghệ thuật ứng dụng khác. Những kỹ thuật này cũng đặc biệt phù hợp với việc minh họa các câu chuyện dân gian và truyện truyền thống vùng Bắc Âu, bởi chúng gắn bó sâu sắc với lịch sử và những truyền thuyết dân gian của vùng đất này. 

Kay Nielsen là một trong những nghệ sĩ đã góp phần định hình Thời kỳ Hoàng kim của nghệ thuật minh họa, đồng thời đặt nền móng cho ngôn ngữ hình ảnh của hoạt hình phương Tây. Ảnh hưởng của ông vẫn để lại dấu ấn rõ nét trong manga Nhật Bản cũng như nhiều bộ phim hoạt hình kinh điển của Disney. Sự kết hợp giữa các nguồn cảm hứng khác nhau đã giúp Nielsen trở thành một trong những họa sĩ minh họa truyện cổ tích độc đáo và đa dạng nhất thế kỷ XX. Những tác phẩm hội hoạ của ông cũng cho thấy một cách tiếp cận đặc biệt với hình ảnh, nơi thiên nhiên, trang trí và thiết kế không gian cùng góp phần tạo nên một thế giới tranh vẽ giàu tính tưởng tượng. 

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Kay Nielsen: A Fantasy Visionary