Geneviève Claisse – "Nữ hoàng" của nghệ thuật trừu tượng hình học hội ngộ tại Maison Louis Carré

( Chân dung  Geneviève Claisse, 1962 )

Maison Louis Carré tọa lạc giữa lòng Yvelines, được ví như một mảnh tâm hồn vùng Scandinavia chuyển mình sang nước Pháp. Là công trình duy nhất của kiến trúc sư người Phần Lan Alvar Aalto tại Pháp, ngôi nhà này là một kiệt tác kiến trúc, sừng sững như một ngọn hải đăng của chủ nghĩa hiện đại giữa không gian xanh mướt từ cuối những năm 1950. Louis Carré – một nhà kinh doanh nghệ thuật giàu có – đã trao toàn quyền quyết định cho kiến trúc sư mà ông gặp tại Venice Biennale năm 1956, ngoại trừ một điều kiện duy nhất: người bạn lớn của Le Corbusier này cực kỳ ghét những mái nhà bằng. Do đó, Alvar Aalto đã thiết kế tòa nhà đồ sộ này với những ô cửa kính lớn mở ra khoảng sân dốc thoai thoải.

Trong khi các phòng ngủ có diện tích tương đối khiêm tốn, các không gian sinh hoạt chung lại sở hữu quy mô rộng lớn, tạo điều kiện cho Louis Carré đón tiếp bạn bè là các họa sĩ và \. Từ hệ thống chiếu sáng đến tay nắm cửa, Aalto đã thiết kế toàn bộ nội thất với những đường nét hữu cơ, hòa quyện hoàn hảo vào không gian tràn ngập ánh sáng và chất liệu gỗ quý tộc. Các bức tường được để trắng tinh khôi, sẵn sàng trưng bày những tác phẩm trong bộ sưu tập của chủ nhân theo sở thích cá nhân. "Đây đích thực là một mô hình nhà ở kết hợp trưng bày (gallery-house)", bà Asdis Olafsdottir, giám đốc khu di tích – nơi vừa mở cửa trở lại sau bảy tháng trùng tu quy mô lớn các không gian ngoài trời – nhận định.
Kể từ đó, Maison Louis Carré luôn gìn giữ ký ức về người chủ cũ thông qua việc tổ chức các cuộc triển lãm nghệ thuật hiện đại và đương đại. Mùa hè này, những bức tranh nghệ thuật trừu tượng của nữ họa sĩ Geneviève Claisse đã hiện diện từ phòng khách đến phòng ngủ, tạo cảm giác như chúng vốn dĩ thuộc về nơi này từ rất lâu. Có thể nói, trường phái nghệ thuật trừu tượng hình học của bà, với bảng màu tinh khiết, đã hòa hợp một cách tuyệt đối với kiến trúc công năng của ngôi nhà.
Người kế thừa của Auguste Herbin
Dù ít được công chúng biết đến rộng rãi, Geneviève Claisse vẫn là một trong những tên tuổi lớn của dòng nghệ thuật trừu tượng nửa sau thế kỷ XX. Sinh năm 1935 tại Quiévy, gần Cambrai, bà khẳng định vị thế là người kế thừa các bậc thầy về màu sắc của vùng đất phương Bắc khắc nghiệt này, như Henri Matisse và Auguste Herbin – người mà vào năm 1953 bà tình cờ phát hiện ra chính là một người họ hàng xa của mình.
Là một độc giả trung thành của tạp chí L’Art d’aujourd’hui, Geneviève Claisse đã tự dấn thân vào con đường nghệ thuật trừu tượng với tư cách là một họa sĩ tự học. Bất chấp việc bị liệt nửa người, lão họa sĩ Herbin đã khích lệ và nhận bà làm trợ lý. Sau này, vào những năm 1990, Claisse chính là người đã xuất bản danh mục tác phẩm hoàn chỉnh (catalogue raisonné) cho người tiền bối của mình.
 

"Trường phái trừu tượng đã mang lại ý nghĩa cho cuộc đời tôi, đem đến cho tôi niềm hạnh phúc thực sự. Tôi cảm thấy mình như được sinh ra lần thứ hai vào cái ngày tôi hoàn thành tác phẩm đầu tiên của mình", nữ nghệ sĩ từng hồi tưởng. Rất nhanh chóng, những cảm xúc trữ tình ban đầu trong sáng tác của bà đã nhường chỗ cho một tư duy lý tính hình học xuyên suốt sự nghiệp. Ngôn ngữ tạo hình của bà trở nên phong phú hơn với các hình tròn, hình tam giác và các hình tứ giác khác; chúng được xử lý bằng các mảng màu phẳng, chiếm lĩnh bề mặt vải toan và dường như đang chuyển động không ngừng. Dù mang tính kỷ luật và chặt chẽ cao, tác phẩm của bà vẫn thấm đẫm sự nhạy cảm mãnh liệt và khát vọng tìm kiếm những giá trị tuyệt đối.
 

Một nghệ sĩ trừu tượng vĩ đại cần được tái khám phá
Dù hiện nay ít được công chúng biết đến (bất chấp một cuộc triển lãm hồi hồi tưởng quan trọng vào năm 2015 tại bảo tàng Matisse ở Cateau-Cambrésis), Geneviève Claisse từng là một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật trừu tượng và nghệ thuật động lực (kinetic art) được bảo trợ bởi phòng trưng bày Denise René, bên cạnh những tên tuổi như Victor Vasarely. Với các triển lãm tại Paris, London, New York và Copenhagen, bà đã khẳng định tầm ảnh hưởng quốc tế và vào năm 1967, nhân dịp Triển lãm Thế giới tại Montreal, bà đã thiết kế trang trí cho khu vực hồ nước của gian hàng Pháp. Tương tự, bà đã tiếp bước Sonia Delaunay để trở thành đại diện của Pháp tại Hiệp hội Quốc tế về Nghệ thuật Tạo hình (UNESCO) từ năm 1986 đến năm 1995.
Từ giữa những năm 1960, các hình khối hình học trong những bức tranh nghệ thuật trừu tượng của bà đã thoát ly khỏi bề mặt phẳng để lan tỏa vào không gian. Điều này được minh chứng qua các tác phẩm điêu khắc rải rác trong Maison Louis Carré và khu vườn yên tĩnh của nó. "Bà ấy tỏa ra tinh thần tinh túy nhất của thời đại mình", giám tuyển triển lãm Mario Choueiry (người cũng đứng sau cuộc triển lãm hồi tưởng rực rỡ về Auguste Herbin tại bảo tàng Montmartre năm 2024) nhận xét. Sự nghiệp của Geneviève Claisse còn được đánh dấu bởi những sự chuyển đổi nhịp nhàng giữa hai sắc thái đen - trắng và màu sắc.
 

Trong những năm 1970, nối tiếp tư tưởng của các họa sĩ tối thượng luận Nga (đứng đầu là Malevitch), bà đã từ bỏ các hình tròn và tam giác mang tính biểu tượng của mình để tập trung vào các đường thẳng đen, mời gọi mắt người xem tham gia vào một trò chơi hình học thực thụ trên bề mặt trắng của bức tranh. Như vậy, suốt cuộc đời mình, nữ họa sĩ đã không ngừng nghiên cứu về hình khối và màu sắc để liên tục làm mới chúng trên khung toan. "Màu sắc chính là linh hồn của tác phẩm, nó mang lại sự sống", Geneviève Claisse quan niệm – bà là một nghệ sĩ của sự tuyệt đối mà thế giới đã đến lúc cần phải tái khám phá.
Nguồn : Geneviève Claisse, reine de l’abstraction géométrique, s’invite à la maison Louis Carré
Biên dịch : Bảo Long