Gego: Từ kiến trúc sư đến bậc thầy của đường nét

Gego và tác phẩm "Reticulárea" tại Bảo tàng Mỹ thuật Caracas năm 1969. Ảnh: Juan Santana © Fundación Gego.

Gego (Gertrude Goldschmidt) sinh năm 1912 tại Hamburg, Đức. Nghệ danh Gego được ghép từ hai chữ cái đầu trong họ và tên của bà, lấy cảm hứng từ chị gái Hanna, người cũng tự đặt cho mình nghệ danh Hego. 

Xuất thân từ ngành kỹ thuật và kiến trúc, Gego tốt nghiệp Trường Kỹ thuật Stuttgart (Technische Hochschule Stuttgart). Chính nền tảng này đã cho bà tư duy vững chắc về vẽ kỹ thuật, hình học và sự tỉ mỉ trong từng chi tiết - những yếu tố có thể nhận thấy rõ trong các tác phẩm được tính toán kỹ lưỡng của bà. Nếu nhiều nghệ sĩ khác lấy màu sắc làm ngôn ngữ chính (như Suzanne Valadon, Hilma af Klint hay Joan Mitchell), hoặc tập trung vào những bản phác thảo chi tiết trước khi vẽ tranh (như Élisabeth Vigée Le Brun hay Leonora Carrington), thì Gego lại đặt đường nét vào vị trí trung tâm trong thực hành hội hoạ của mình.  

Đường nét như một phương thức sáng tạo

"Tronco no 5 (Trunk No. 5)" (1976). Ảnh: Thomas R. DuBrock © Fundación Gego. 

“Tôi khám phá ra vẻ đẹp của đường nét - cả trong không gian ba chiều lẫn trên mặt phẳng và cả khoảng trống giữa những đường nét. Tôi cũng nhận ra sự lấp lánh xuất hiện khi chúng giao nhau, khi chúng bị ngắt quãng, khi chúng có màu sắc hoặc kiểu dáng khác nhau. Đôi khi, tôi nhận ra rằng chính những khoảng giữa các đường nét cũng quan trọng không kém bản thân đường nét.” - Gego

Sự tập trung vào đường nét là yếu tố nhất quán xuyên suốt sự nghiệp của Gego. Nó xuất hiện trong các sắp đặt, bản vẽ và tranh ghép của bà. Gego sử dụng đường nét để tạo nên những tác phẩm giàu biểu cảm nhưng đồng thời được tính toán chặt chẽ. Qua thời gian, đường nét trở thành dấu ấn đặc trưng giúp bà trở thành bậc thầy của đường nét.

"Untitled" (1966)

Những năm đầu trên con đường nghệ thuật 

Gia đình Goldschmidt là người Do Thái và phải rời Đức vào năm 1938 khi tư tưởng bài Do Thái ngày càng gia tăng. Trong khi cha mẹ chuyển đến Anh, Gego chỉ có thị thực quá cảnh để đến nước này nên phải tìm một lựa chọn khác. Nhờ sự giúp đỡ của một người bạn của anh họ, nữ kiến trúc sư trẻ nhận được thị thực nhập cảnh vào Venezuela và bắt đầu cuộc sống mới tại đây vào năm 1939. 

Trong suốt một thập kỷ đầu ở Venezuela, Gego làm việc tại nhiều công ty kiến trúc. Nhưng bước sang đầu thập niên 1950, đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi bà quyết định rời bỏ công việc kiến trúc để theo đuổi nghệ thuật. Bà bắt đầu với các tác phẩm trên giấy như bản vẽ và tranh màu nước, sau đó dần đưa điêu khắc vào thực hành của mình. Giấy luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hành trình nghệ thuật của bà. Những tác phẩm sắp đặt của bà đôi khi có thể được xem như những "bản vẽ trong không gian" với các đường nét đen dày được sắp xếp theo bố cục hình học trên nền trắng, gợi liên tưởng đến tranh vẽ trên giấy, đặc biệt khi nhìn qua hình ảnh tái hiện. Dù nổi tiếng với các tác phẩm ba chiều, Gego thích gọi chúng là tác phẩm "sắp đặt" (installation) hơn là "điêu khắc" theo nghĩa truyền thống.

"Sphere" (1959). Ảnh: Sharon Mollerus 

Một nghệ sĩ ngày càng được chú ý

Năm 1954, Gego lần đầu giới thiệu các tác phẩm trên giấy của mình ra công chúng. Từ đó, sự nghiệp nghệ thuật của bà ngày càng phát triển và dần nhận được đông đảo sự công nhận. Đến năm 1960, một tác phẩm sắp đặt của bà đã được Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) mua lại, đánh dấu sự công nhận từ giới bảo tàng quốc tế.

Gego thường xuyên tham gia các triển lãm nhóm tại Venezuela và Mỹ, cùng nhiều triển lãm cá nhân. Năm 1971, bà có triển lãm tại Betty Parsons Gallery ở New York - một trong những phòng tranh quan trọng thời bấy giờ, nơi từng giới thiệu các tên tuổi sau này trở thành huyền thoại như Jackson Pollock, Robert Rauschenberg hay Mark Rothko.

Drawing without Paper 79/2" (1979), MACBA Collection. Ảnh: Tony Coll © Fundación Gego.  

"Measuring Infinity" (2023). Ảnh: David Heald © Solomon R. Guggenheim Foundation

Sự ghi nhận xứng đáng

Gego qua đời năm 1994 tại Caracas, thành phố bà đã gắn bó phần lớn cuộc đời. Dù chỉ bắt đầu tập trung vào nghệ thuật khi đã ngoài 40 tuổi, bà vẫn để lại một di sản sáng tạo đồ sộ.

Năm 2023, triển lãm hồi cố mang tên "Measuring Infinity" đã được tổ chức tại không gian trưng bày chính của Bảo tàng Guggenheim ở New York. Tòa nhà do Frank Lloyd Wright thiết kế tự thân đã là một công trình nổi tiếng với cầu thang xoắn ốc mang tính biểu tượng của New York. Đây vốn là một không gian khá thách thức để trưng bày nghệ thuật bởi diện tích trưng bày hạn chế.

Thế nhưng, các tác phẩm nghệ thuật của Gego lại hòa hợp một cách kỳ lạ với những bức tường cong của bảo tàng. Chúng trông như thể đã được tạo ra để một ngày nào đó xuất hiện chính tại không gian này. Điều này gợi lên tính phổ quát trong nghệ thuật của Gego. Bà dùng những chất liệu giản dị, dễ tiếp cận, để tạo nên những tác phẩm có thể chạm đến người xem ở bất kỳ nền văn hóa nào.

Gego và tác phẩm "Reticulárea" tại Bảo tàng Mỹ thuật Caracas năm 1969. Ảnh: Juan Santana © Fundación Gego.

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Gego: An Architect of the Line

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ Đoàn Đức Hùng tại Vanvi Gallery