Cuộc cách mạng sân khấu của Léon Bakst

Có những họa sĩ dành cả đời để hoàn thiện một bức tranh nghệ thuật, Léon Bakst lại chọn biến cả sân khấu thành một tác phẩm hội họa. Sinh ra tại Nga và trưởng thành trong môi trường nghệ thuật đang chuyển mình mạnh mẽ, Léon Bakst không chỉ là một họa sĩ mà còn là nhà thiết kế sân khấu và phục trang tài ba. Những thiết kế của ông cho Ballets Russes đã phá bỏ lối mòn trong nghệ thuật thiết kế cũ của châu Âu, mở ra một cuộc cách mạng mới về thị giác với những màu sắc và cảm hứng táo bạo. 

Một ngôn ngữ mới cho sân khấu  

Sân khấu kịch châu Âu trước thế kỷ 20 đã quá quen thuộc với những gam màu pastel dịu nhẹ, những lâu đài cổ kính hay những quảng trường thênh thang làm nền cho các diễn viên. Ở thời điểm ấy, sân khấu chỉ đơn thuần là một bức phông nền tĩnh và được thiết kế tách biệt. Họa sĩ thì phụ trách vẽ phông nền, thợ may đảm nhiệm phục trang, còn đạo diễn và biên đạo múa lại theo đuổi những ý tưởng riêng. Tất cả yếu tố trên sân khấu tồn tại song song nhưng lại hoàn toàn rời rạc và không ăn nhập với nhau.

Khi ấy, Léon Bakst đã đến thổi vào một làn gió mới cho nghệ thuật kịch sân khấu. Ông luôn tin rằng sân khấu phải là một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh và từng yếu tố đều phải phục vụ cho cùng một ý tưởng nghệ thuật. Ông từng tuyên bố: "Tạm biệt những phông nền được vẽ bởi một họa sĩ mù quáng chỉ biết phục vụ cho một phần của tác phẩm". Léon Bakst luôn chăm chút cho thiết kế từ phông cảnh đến phục trang để màu sắc, họa tiết và hình thể của diễn viên hòa hợp với không gian xung quanh. 

Điều ấy hiện lên rõ ràng trong “Scheherazade”. Khi tấm màn sân khấu được kéo lên, trước mắt khán giả là một phương Đông được tạo nên từ trí tưởng tượng của Léon Bakst. Mái vòm, rèm lụa, thảm dệt, những mảng xanh ngọc, đỏ son và vàng kim chồng lớp lên nhau, khiến cả không gian như đang phát sáng. Cũng giống như những bản phác bằng tranh màu nước của ông, sân khấu hiện lên mềm mại, giàu sắc độ và đầy chất thơ.

Thiết kế sân khấu cho vở “Scheherazade” (1910)

Thiết kế của Léon Bakst cho vở diễn “Cléopâtre” khắc họa sự quyền lực và xa hoa bằng những hình khối kiến trúc đầy uy lực. Những lớp rèm vải rủ mềm mại xóa bỏ mặt phẳng sân khấu đơn thuần để mở ra chiều sâu cho không gian. 

Thiết kế sân khấu cho vở “Cléopâtre” (1909)

Đến “Daphnis et Chloé” (1912), ông lại thể hiện sự tinh tế qua cách phối hợp màu giữa ánh sáng, thiên nhiên thần thoại và nhịp điệu của vũ công hòa quyện vào nhau. Léon Bakst đưa khán giả vào một miền tưởng tượng đầy mê hoặc.

Thiết kế sân khấu cho vở “Daphnis et Chloé” (1912)

Dù ở bất kỳ vở diễn nào, màu sắc dưới tay ông cũng chưa bao giờ chỉ để ngắm nhìn. Chúng dẫn dắt cảm xúc, tạo nhịp điệu cho không gian và khiến cả sân khấu giống như một bức tranh vẽ đang chuyển động. Đối với khán giả Paris đầu thế kỷ XX, mỗi vở diễn của Ballets Russes giống như một chuyến du hành đến những miền đất huyền bí và quyến rũ.

Cuộc cách mạng trong thiết kế phục trang ballet

Vào cuối thế kỷ 19, ballet cổ điển vẫn gắn liền với những chiếc váy tutu cứng, áo corset bó sát và nhiều lớp. Đối với Léon Bakst, đó là những quy chuẩn đã trở nên lỗi thời bởi theo ông, chúng vô tình giới hạn chuyển động và che lấp vẻ đẹp tự nhiên của cơ thể vũ công.

Ông bắt đầu thay thế những chất liệu thô cứng bằng lụa, voan và các loại vải mềm có độ rủ tự nhiên. Những chiếc quần harem rộng, lớp khăn choàng dài hay các dải lụa bay theo chuyển động đều được tính toán kỹ lưỡng để tạo nên hiệu ứng thị giác, khiến mỗi cú xoay, bước nhảy hay từng động tác tay đều trở nên uyển chuyển hơn. Mỗi lớp vải đều được thiết kế như để "vẽ" quỹ đạo của cơ thể trong không gian, giúp cho điệu múa trở nên mềm mại và giàu nhịp điệu hơn.

Thiết kế trang phục cho Bacchante trong “Narcisse”

Một trong những thiết kế gây chấn động nhất của Léon Bakst xuất hiện trong “Scheherazade” (1910), khi ông đưa quần thụng harem mang cảm hứng Ba Tư lên sân khấu ballet. Đối với khán giả châu Âu thời bấy giờ, đây là một lựa chọn táo bạo, phá vỡ khuôn mẫu của ballet cổ điển. Đánh dấu bước ngoặt trong tư duy thiết kế phục trang: tôn vinh sự tự do và gợi cảm.

Thiết kế trang phục cho Negro Boy trong “Scheherazade”

Bakst cũng dành sự chăm chút đặc biệt cho từng chi tiết trên bề mặt trang phục bằng cườm, chỉ vàng, chỉ bạc cùng nhiều họa tiết lấy cảm hứng từ nghệ thuật Ba Tư, Byzantine và Trung Đông. Dưới ánh đèn sân khấu, các chất liệu ấy bắt sáng và thay đổi theo từng chuyển động của vũ công, khiến trang phục không chỉ làm đẹp cho nhân vật mà còn góp phần tạo nên nhịp điệu và cảm xúc của cả vở diễn. Nhiều nhà nghiên cứu thời trang ngày nay xem các thiết kế của Léon Bakst như tiền thân của khái niệm “Haute Couture” trên sân khấu.

Thiết kế trang phục cho Firebird trong “The Firebird” 

Nghệ thuật không chỉ nằm trong khung tranh 

Điều khiến Léon Bakst trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở những di sản ông để lại, mà còn ở cách ông nhìn nhận vai trò của người nghệ sĩ. Trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, hội họa vẫn được xem là loại hình nghệ thuật cao quý, còn họa sĩ được kỳ vọng là người sáng tạo những tác phẩm có khả năng lay động tâm hồn. Trái lại, thiết kế thường chỉ được nhìn nhận như một công việc mang tính ứng dụng. Chính vì vậy, không ít họa sĩ ngần ngại bước sang lĩnh vực này vì lo ngại đánh mất vị thế của mình. 

Bakst lại lựa chọn điều ngược lại. Ông đón nhận vai trò của một nhà thiết kế với tất cả sự nghiêm túc, từ việc tạo dựng không gian sân khấu, thiết kế phục trang đến kiến tạo trải nghiệm thị giác cho khán giả. Đối với ông, nghệ thuật không bị giới hạn trong một khung tranh hay một phòng triển lãm, mà có thể hiện diện ở bất kỳ nơi nào con người cảm nhận cái đẹp.

Quan điểm ấy đã góp phần thay đổi cách giới nghệ thuật nhìn nhận vai trò của nhà thiết kế trong nghệ thuật trình diễn. Ảnh hưởng của Léon Bakst cũng nhanh chóng vượt ra khỏi phạm vi sân khấu. Thành công của ông với Ballets Russes đã khơi gợi cảm hứng để nhiều danh họa như Pablo Picasso, Henri Matisse hay Joan Miró thử sức với lĩnh vực thiết kế sân khấu. Từ đó, ngôn ngữ thị giác mà Léon Bakst xây dựng cũng tác động mạnh đến thời trang Paris. Những gam màu rực rỡ, họa tiết phương Đông và tinh thần phóng khoáng trong các thiết kế của ông được các nhà thiết kế như Paul Poiret hay Coco Chanel tiếp nhận và phát triển, góp phần đưa thời trang nữ rời xa những chiếc corset gò bó để hướng đến sự thoải mái và hiện đại hơn.

Biên tập: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Léon Bakst – revolutionary designs for the ballet, Stage Design