5 bức tranh “đêm đầy sao” không phải của Van Gogh (P2)

Nhắc đến “Starry Night”, hầu hết chúng ta sẽ nghĩ ngay đến tranh Van Gogh. Thế nhưng, ông không phải là họa sĩ duy nhất say mê bầu trời đêm đầy sao. Trong suốt nhiều thế kỷ, từ thời Phục hưng đến nghệ thuật đương đại, các nghệ sĩ đã không ngừng tìm cách ghi lại vẻ đẹp của bầu trời đêm bằng những góc nhìn rất khác nhau. Hãy cùng tiếp tục điểm qua 5 bức tranh đặc sắc dưới đây.

1. “Flight into Egypt” của Adam Elsheimer

“Flight into Egypt” (1609) © Adam Elsheimer 

“Flight into Egypt” của Adam Elsheimer được xem là một trong những tác phẩm đầu tiên của nghệ thuật thời kỳ Phục hưng, tái hiện bầu trời đêm dựa trên quan sát thực tế. Bức tranh sơn dầu kể lại hành trình Thánh Gia chạy trốn sang Ai Cập để lánh nạn. Lấy bối cảnh giữa màn đêm, Elsheimer có cơ hội khai thác nhiều nguồn sáng trong cùng một bố cục, đồng thời thể hiện niềm say mê của ông đối với thiên văn học.

Thay vì khắc họa bầu trời theo lối ước lệ vốn phổ biến trong hội họa đương thời, Elsheimer tái hiện các vì sao với độ sáng gần sát thực tế. Người xem có thể nhận ra những chòm sao quen thuộc như Đại Hùng (Ursa Major) ở phía bên trái dải ngân hà hay Sư Tử (Leo) với ngôi sao sáng nhất là Regulus, nằm ngay phía trên Thánh Gia. Nhiều nghiên cứu còn cho rằng họa sĩ đã chỉnh sửa tác phẩm vào khoảng năm 1610, sau khi “Sidereus Nuncius” của Galileo được xuất bản. Điều đó được thể hiện qua cách ông khắc họa dải ngân hà như một dải sáng mờ tạo nên từ vô số ngôi sao nhỏ, cùng bề mặt Mặt Trăng gồ ghề với những hố va chạm, phản ánh trực tiếp các quan sát của Galileo bằng kính thiên văn.

2. “Landscape with Stars” của Henri-Edmond Cross

“Landscape with Stars” (1905 - 1908) © Henri-Edmond Cross

Tác phẩm tranh màu nước của Henri-Edmond Cross mang đến một bầu trời đầy sao nhẹ nhàng và đầy chất thơ. Gần như toàn bộ bố cục được dành cho bầu trời, khiến ánh nhìn của người xem tự nhiên hướng lên khoảng không rộng lớn phía trên. Ở trung tâm, các vì sao quy tụ thành một dải sáng dày hơn tựa như vòng cung của dải ngân hà. Bằng những chấm màu vàng, xanh lam và xám nhỏ li ti đan xen với các nét cọ phóng khoáng, Cross diễn tả ánh sáng của bầu trời theo ngôn ngữ hội họa Ấn tượng. Càng dõi mắt ngắm nhìn, những vì sao dường như càng trở nên lấp lánh, khiến khung cảnh trước mắt như đang khẽ chuyển động. 

Dù không biết chính xác bức tranh được sáng tác ở đâu, có thể tin rằng Cross đã bắt đầu từ một khung cảnh có thật. Từ một miền quê nào đó, dải ngân hà cùng vô vàn vì sao hẳn đã hiện lên rõ nét trên bầu trời đêm. Thật khó không cảm thấy một chút tiếc nuối khi nghĩ rằng bầu trời từng truyền cảm hứng cho Cross giờ đây đã không còn giống với bầu trời chúng ta ngước nhìn mỗi đêm. 

3. “Noc Gwiaździsta” của Józef Chełmoński

“Noc Gwiaździsta” (1888) © Józef Chełmoński

Bức tranh sơn dầu “Noc Gwiaździsta” của họa sĩ hiện thực Ba Lan Józef Chełmoński là một trong những tác phẩm đầu tiên của ông không xuất hiện hình bóng con người. Chỉ còn bầu trời đêm trải rộng trong những gam xanh sâu thẳm, tách khỏi mặt đất qua một đường chân trời mảnh đến mức tan vào bóng tối. Trên mặt nước phẳng lặng, vô số vì sao hiện lên thành những đốm sáng li ti rồi lấp lánh phản chiếu xuống mặt hồ. Gần như chỉ xoay quanh một bảng màu đơn sắc, tác phẩm vẫn tạo nên chiều sâu và sự tĩnh tại hiếm có. Dù các vì sao không được sắp xếp theo đúng vị trí của những chòm sao trên thực tế, sự chuyển biến tinh tế trong sắc độ và ánh sáng vẫn khiến bầu trời mang vẻ chân thực đầy cuốn hút. 

Tuy nhiên, chính sự "không chính xác" ấy lại từng làm dấy lên nhiều tranh cãi. Nhà văn Ba Lan Bolesław Prus châm biếm rằng những "đốm sáng lấp lánh" của Chełmoński chẳng khác nào việc "vẽ một con ngựa có sừng". Thế nhưng, họa sĩ kiêm nhà phê bình nghệ thuật Stanisław Witkiewicz lại bảo vệ tác phẩm khi cho rằng chân lý của nghệ thuật không nằm ở sự chính xác tuyệt đối, mà ở cảm giác chân thực mà nó mang lại. 

4. “Starry Sky, Attempt” của Wenzel Hablik

“Starry Sky, Attempt” (1909) © Wenzel Hablik 

“Starry Sky, Attempt” của Wenzel Hablik đưa người xem vào một hành trình như đang trôi giữa vũ trụ. Trên hành trình ấy, vô số thiên thể hiện ra với những hình dạng và sắc màu khác nhau: có hành tinh gợi liên tưởng đến những khối khí khổng lồ, có hành tinh như phủ đầy nước, có thiên thể phát sáng như đang tỏa ra nguồn năng lượng plasma, lại có những hành tinh được ôm trọn bởi các vành đai. Bao quanh chúng là vô số vì sao lớn nhỏ, kết nối thành những cụm sao rồi cuộn xoáy vào nhau như đang dẫn mọi ánh nhìn về một tâm điểm bí ẩn. Ở tiền cảnh, những khối đá phủ đầy tinh thể lấp lánh xuất hiện như một dấu ấn đặc trưng trong thế giới hội họa của Hablik. 

Phải chăng đó là một hố đen đang nuốt chửng vạn vật, hay chính là khoảnh khắc vũ trụ đang không ngừng giãn nở trước mắt chúng ta? Hablik từng viết: "Mọi thứ tồn tại ngày hôm nay đều từng bắt đầu từ một ý tưởng". Cũng như cách ông hình dung về vũ trụ trong tác phẩm này, những gì ta xem là hiện thực ngày nay cũng từng chỉ là một khối vật chất nóng và đặc trước khi dần hình thành nên thế giới mà chúng ta biết.  

5. Trần nhà nguyện Scrovegni của Giotto di Bondone

Bức bích họa trên trần nhà nguyện Scrovegni (1305) © Giotto di Bondone

Bầu trời sao này là một phần của bức bích họa do Giotto di Bondone - bậc thầy của giai đoạn Tiền Phục hưng Ý, thực hiện vào khoảng năm 1303 - 1305 tại Nhà nguyện Scrovegni ở Padua. Sắc xanh ultramarine bao trùm toàn bộ trần nhà, còn các bức tường xung quanh được phủ kín bởi một chuỗi bích họa kể lại cuộc đời của Chúa Kitô và Đức Trinh Nữ Maria. 

Trên nền xanh ấy, Giotto rải những ngôi sao vàng tám cánh, đây là biểu tượng cho ân phúc vô tận của Thiên Chúa. Xen giữa các vì sao là tám hình tròn đại diện cho các hành tinh, mỗi hình chứa chân dung một vị ngôn sứ trong Cựu Ước và Thánh Gioan Tẩy Giả. Trên bầu trời còn xuất hiện hai hình tròn giống như Mặt Trời để khắc họa hình Thiên Chúa và hình Đức Mẹ bồng Chúa Hài Đồng. Những hình ảnh thiên thể vốn xuất hiện nhiều lần trong nghệ thuật của Giotto. Ngay tại Nhà nguyện Scrovegni, bức “Adoration of the Magi” cũng nổi tiếng với hình ảnh sao chổi Halley được ông sử dụng để thay cho ngôi sao Bethlehem dẫn đường Ba Vua, góp phần tạo nên một trong những bức tranh nổi tiếng của lịch sử mỹ thuật phương Tây. 

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: 10 Starry Night Paintings That Are Not by Van Gogh