“The Nightmare” của Henry Fuseli

“The Nightmare” (1781) © Henry Fuseli

Năm 1781, họa sĩ Henry Fuseli hoàn thành "The Nightmare" (Cơn ác mộng), và đây có lẽ là tác phẩm nổi tiếng và gây ám ảnh nhất trong sự nghiệp của ông. Cho đến ngày nay, bức họa vẫn là một biểu tượng kinh điển của tranh cổ điển và nghệ thuật Gothic nhờ đề tài táo bạo, đi trước thời đại khi chạm đến những chủ đề mà mãi đến thế kỷ 19 ngành tâm lý học mới phổ biến như thế giới vô thức và nỗi kinh hoàng của con người trong giấc ngủ.

Henry Fuseli là ai?

Henry Fuseli (1741 - 1825) là một họa sĩ nổi tiếng người Thụy Sĩ nổi tiếng với niềm đam mê đối với những yếu tố siêu nhiên. Phần lớn cuộc đời ông gắn bó với nước Anh và có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến các họa sĩ trẻ người Anh cùng thời kỳ, tiêu biểu như William Blake (1757 - 1827).

Bên cạnh hội họa, Fuseli còn dành nhiều thời gian nghiên cứu nhân văn học, ông quan tâm đến ngữ văn học cổ điển và thông thạo ba ngôn ngữ. Một sự thật ít ai biết là Fuseli từng được đào tạo để trở thành một nhà thần học và được phong chức mục sư trong giáo phái Zwingli vào năm 1761. Sau này, ông được bầu làm Hội viên dự khuyết của Viện Hàn lâm Nghệ thuật Hoàng gia Anh vào năm 1788, trở thành Viện sĩ chính thức vào năm 1790, và bổ nhiệm làm Giáo sư Hội họa 9 năm sau đó.

“Henry Fuseli” © James Northcote

“The Nightmare”

Tác phẩm này được trưng bày lần đầu tiên tại Triển lãm của Viện Hàn lâm Hoàng gia Anh ở London vào năm 1782. Bức tranh vẽ khắc họa một người phụ nữ đang ngủ say với hai cánh tay buông thõng sang hai bên. Đè nặng lên nàng là hai sinh vật kỳ dị thu hút toàn bộ sự chú ý của người xem: một con quỷ incubus và một con ngựa đen (mare).

“The Nightmare” (1781) © Henry Fuseli

Không giống như nhiều bức tranh thường được trưng bày tại Viện Hàn lâm Hoàng gia, “The Nightmare” không hề mang một thông điệp răn đe đạo đức nào, cũng không dựa trên Kinh Thánh, lịch sử hay một tác phẩm văn học cụ thể. Chính sự khác thường này khiến bức tranh về sau được diễn giải theo nhiều hướng, đặc biệt là mô tả sức ảnh hưởng mạnh mẽ của những giấc mơ và tiềm thức, hiện tượng bóng đè, cũng như ý nghĩa ẩn giấu đằng sau những cơn ác mộng. Tuy nhiên, đây không phải lần duy nhất Fuseli tìm đến thế giới của những giấc mơ. Năm 1793, ông tiếp tục khai thác đề tài này trong "The Shepherd’s Dream" (Giấc mơ của người chăn cừu), lấy cảm hứng từ "Paradise Lost" của John Milton.

Trong tác phẩm, sinh vật đang ngồi xổm trên ngực người phụ nữ là một incubus - loài quỷ dâm dục trong truyền thuyết chuyên ân ái với những người phụ nữ ngây thơ, không chút phòng bị khi họ đang ngủ. Với khuôn mặt méo mó và dáng vẻ gần giống loài vượn, sinh vật này tạo nên một hình ảnh đặc biệt đáng sợ. Người ta từng tin rằng phù thủy, ác quỷ, những đứa trẻ dị dạng và ngay cả vị pháp sư vĩ đại Merlin đều là con lai của loài quỷ này. Phiên bản giống cái của loài này được gọi là succubus.

Sinh vật còn lại là một con ngựa đen ngòm đang ló đầu ra sau bức màn. Nó được gọi là mare hoặc mara, là một tà linh trong truyền thuyết dân gian châu Âu chuyên quấy nhiễu con người trong lúc ngủ. Trong “A Dictionary of the English Language” xuất bản năm 1755, Samuel Johnson mô tả mare là một linh hồn trong thần thoại ngoại giáo, gắn với cảm giác bị đè nặng hoặc nghẹt thở khi đang ngủ.

Với những hình ảnh ấy, “The Nightmare” có thể được nhìn như một cách hình dung về hiện tượng bóng đè. Đây là trạng thái khiến một người không thể cử động hoặc nói chuyện tạm thời do cơ thể vẫn duy trì trạng thái bất động tự nhiên của giấc ngủ. Người gặp hiện tượng này đôi khi còn cảm thấy nghẹt thở, lồng ngực bị đè nặng và những cơn ảo giác ngắn, tạo cảm giác như có một người hay một thế lực vô hình đang hiện diện trong phòng. Hầu hết mọi người đều trải qua hiện tượng này một hoặc hai lần trong đời. 

Biểu tượng và chủ đề  

Tấm rèm đỏ buông xuống xung quanh tượng trưng cho máu, đồng thời góp phần tạo nên bầu không khí sân khấu và kịch tính thông qua kỹ thuật tương phản ánh sáng gắt (chiaroscuro). Fuseli đặc biệt yêu thích sân khấu và thường lấy cảm hứng từ văn học, nhất là những vở kịch của Shakespeare như “Macbeth hay A Midsummer Night’s Dream”.  

Tương tự như cách dàn dựng của các vở kịch cổ điển, nguồn sáng duy nhất trong căn phòng tập trung vào người phụ nữ đang ngủ - nhân vật chính, trong khi tất cả các yếu tố khác chìm vào bóng tối phía sau. Rất có thể trong nhãn quan của Fuseli, chúng ta sẽ không bao giờ biết hết được những nỗi kinh hoàng thầm kín nào đang rình rập trong bóng tối, quấy nhiễu tâm thức ngây thơ của con người. 

Thế nhưng, một số nhà phê bình nghệ thuật không đồng tình với cách diễn giải mang tính phân tâm học này. Họ cho rằng “The Nightmare” có thể gắn với một câu chuyện cá nhân của Fuseli. Khi ấy, họa sĩ đang có tình cảm với Anna Landolt, nhưng cô đã đính hôn với một người đàn ông khác. Vì vậy, có khả năng bức tranh là phản ứng của Fuseli trước sự từ chối trong tình yêu, thể hiện cảm giác thất vọng và tình yêu đơn phương.  

“The Nightmare” nhanh chóng trở thành một tác phẩm hội họa Gothic nổi tiếng và có ảnh hưởng ngay từ khi ra đời, là điểm giao thoa giữa Chủ nghĩa Tân cổ điển (Neoclassicism) và Chủ nghĩa Lãng mạn (Romanticism). Tác phẩm đã được sao chép rất nhiều lần kể từ năm 1782 bởi chính Fuseli và các nghệ sĩ khác (như bản khắc chấm của Thomas Burke năm 1783). Bức tranh còn được cho là đã ảnh hưởng đến văn học Gothic; có giai thoại cho rằng Mary Shelley đã lấy cảm hứng từ “The Nightmare” để viết nên cuốn tiểu thuyết huyền thoại “Frankenstein” (hay “Prometheus Hiện đại”). 

Chính sự rùng rợn, bí ẩn và có phần lệch chuẩn đã khiến tác phẩm trở nên cuốn hút. Qua tác phẩm, Fuseli dường như muốn phá vỡ những quy chuẩn xã hội bằng cách thăm dò vào một thế giới nơi ham muốn, nỗi sợ và những phần sâu kín của tâm trí con người. Trong một thế giới vốn bị chi phối bởi những quy tắc, chuẩn mực và khuôn phép, có lẽ đôi khi chúng ta vẫn cần một chút bí ẩn và bóng tối để thoát khỏi sự quen thuộc của đời sống. Và nếu điều đó không thể xảy ra trong đời thực, thì hãy để nó xuất hiện trong những giấc mơ. 

"The Nightmare" (1783) © Thomas Burke

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Masterpiece Story: The Nightmare by Henry Fuseli

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ Lý Trực Sơn tại Vanvi Gallery