Sadamasa Motonaga: Nghệ thuật bắt đầu bằng đôi mắt của một đứa trẻ

“My style is top style.”

[Phong cách của tôi là bậc nhất.]

— Sadamasa Motonaga

Untitled (1965) © Sadamasa Motonaga

Trong dòng chảy nghệ thuật đương đại, nhóm Gutai (Gutai Art Association) của Nhật Bản sau Thế chiến II luôn được nhớ đến như một cuộc nổi loạn đầy nội lực nhằm đập tan tính bảo thủ của thời đại. Trong khi những người nghệ sĩ cùng thời lựa chọn cách phản kháng bằng một ngôn ngữ nghệ thuật có phần gai góc và nặng nề, Sadamasa Motonaga (1922 - 2011) lại chọn một lối đi riêng cho mình. Ông giải phóng nghệ thuật bằng tiếng cười, sự vui nhộn và một niềm tin tuyệt đối vào tinh thần sáng tạo hồn nhiên, nguyên sơ - thứ mà mỗi con người đều đã từng sở hữu khi là một đứa trẻ.

Tư duy từ một “kẻ ngoài cuộc”

Motonaga không xuất thân từ một học viện mỹ thuật danh tiếng, cũng chưa từng trải qua một quá trình đào tạo bài bản. Cho đến năm 30 tuổi, ông vẫn chỉ là một họa sĩ bán chuyên, vẽ tranh hiện thực để mưu sinh bên bến cảng Kobe. Song, chính sự “tay ngang” này đã vô tình trở thành vũ khí lớn nhất trong sự nghiệp của ông: một tư duy không bị vẩn đục bởi những định kiến giáo điều hay các khuôn khổ lý thuyết của trường lớp.

Khi gặp Jiro Yoshihara và gia nhập nhóm Gutai vào năm 1955, Motonaga đã tìm thấy một không gian tự do tuyệt đối để hiện thực hóa triết lý mà ông gọi là “Aho-ha” (阿呆派 - một triết lý coi sự “ngốc nghếch” và hồn nhiên khi làm nghệ thuật như một trạng thái tự do tuyệt đối của một người nghệ sĩ). Sự ngớ ngẩn và ngốc nghếch ở đây không đồng nghĩa với sự nông cạn, mà là sự dũng cảm khước từ mọi khuôn mẫu để sáng tạo bằng trực giác thuần khiết nhất - như của một đứa trẻ. 

 Tuyệt tác được thêu dệt từ nước và nilon

Năm 1955, tại một triển lãm ngoài trời ở Ashiya, Yoshihara thách thức các thành viên Gutai bằng một yêu cầu tưởng như đơn giản: “Hãy làm những điều chưa ai từng làm.” Khi ấy, Motonaga vẫn là một nghệ sĩ vô danh với túi tiền eo hẹp. Không đủ khả năng mua những chất liệu đắt đỏ, ông ra chợ mua những chiếc túi nilon rẻ tiền, đổ nước pha màu vào bên trong rồi treo chúng lơ lửng trên các cành cây.

Work (Water), 1956 tại Museo Cantonale d’Arte, Lugano, 2010-2011

Tác phẩm Work (Water) ra đời từ sự giản dị đó, nhưng lại mở ra một trải nghiệm thị giác chưa từng có.

Dưới ánh nắng và những cơn gió mùa hè, nước bên trong các túi nilon liên tục dao động, phản chiếu ánh sáng và đổi màu theo từng chuyển động của không khí. Tác phẩm không còn là một vật thể tĩnh mà trở thành một sự kiện đang diễn ra, nơi ánh sáng, gió, nước và thời gian đều tham gia vào quá trình sáng tạo. 

Đây được xem là công trình điêu khắc bằng nước đầu tiên trong lịch sử nghệ thuật đương đại. Gần sáu thập kỷ sau, năm 2013, ý tưởng ấy được tái hiện với quy mô lớn dưới giếng trời của Bảo tàng Solomon R. Guggenheim (New York, Mỹ), trở thành một trong những hình ảnh biểu tượng của nhóm Gutai và minh chứng cho sức sống bền bỉ trong tư duy nghệ thuật của Motonaga.

Work (Water), 1956 tại Solomon R. Guggenheim Foundation, 2013

Người nghệ sĩ coi trọng lực là đồng tác giả

Từ năm 1958 đến 1966, Motonaga phát triển một kỹ thuật hội họa dựa trên nền tảng của Tarashikomi (たらしこみ - kỹ thuật thả hoặc nhỏ các lớp mực hoặc màu nước lên một lớp màu khác vẫn còn đang ướt, được tiên phong bởi danh hoạ Tawaraya Sotatsu vào đầu thời kỳ Edo). Tuy nhiên, thay vì chỉ kế thừa, ông đã đẩy kỹ thuật ấy lên một lãnh địa hoàn toàn mới.

Motonaga dựng nghiêng tấm toan rồi đổ trực tiếp những dòng sơn nhựa tổng hợp rực rỡ lên bề mặt, để mặc cho trọng lực dẫn dắt hành trình của màu sắc. Nhiều nhà phê bình khi đó cho rằng đây chỉ là kết quả của sự ngẫu nhiên. Nhưng không phải như vậy. Mỗi bức tranh đều được tính toán kỹ lưỡng: từ độ đặc của sơn, góc nghiêng của toan cho đến tốc độ chảy của từng dòng màu. Chỉ cần dòng sơn lệch khỏi ý đồ ban đầu, Motonaga sẵn sàng lau sạch và bắt đầu lại. 

Bởi vậy, yếu tố ngẫu nhiên trong tranh của Motonaga chưa bao giờ là sự buông bỏ, mà là một cuộc đối thoại giữa ý chí con người và quy luật tự nhiên. Trọng lực không còn là lực cản, mà trở thành một “đồng tác giả” cùng khám phá và hoàn thiện tác phẩm với ông.

Những vệt màu loang mềm mại trong các tác phẩm như Work (1961) gợi nhắc đến hình ảnh của dòng sông, của tế bào đang phân chia hay những mạch năng lượng đang vận động bên trong sự sống. Ở đó, người xem không chỉ nhìn thấy màu sắc, mà còn cảm nhận được thời gian và chuyển động đang hiện hữu trên mặt toan.

Work (1961)

Nghệ thuật trước hết là niềm vui

Nếu nhiều nghệ sĩ trong nhóm Gutai hướng đến sự bùng nổ và nổi loạn của cơ thể hay hành động, Motonaga lại lựa chọn sự hồn nhiên như một hình thức nổi loạn. 

Sau khi chuyển đến Mỹ vào cuối thập niên 1960, bảng màu của ông ngày càng tươi sáng, xuất hiện nhiều hình khối mềm mại và những đường nét mang hơi hướng hoạt hình. Ông đồng thời trở thành tác giả của nhiều cuốn sách tranh dành cho thiếu nhi, xem đây là sự tiếp nối tự nhiên của cùng một tinh thần sáng tạo. 

Untitled (1967)

Two in Order (1985)

Dù làm hội họa, sắp đặt hay minh họa, Motonaga chưa bao giờ cố gắng khiến nghệ thuật trở nên khó hiểu. Ông chỉ mong người xem có thể cảm nhận tác phẩm bằng sự tò mò và niềm vui thuần khiết, trước khi cố gắng diễn giải nó bằng ngôn từ. 

Có lẽ vì thế mà hơn nửa thế kỷ sau, những túi nước lơ lửng hay những dòng sơn tự do của ông vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn đặc trưng của chúng. Motonaga, thông qua các tác phẩm của mình, như nhắc chúng ta rằng nghệ thuật không nhất thiết phải bắt đầu từ những triết lý đồ sộ. Đôi khi, chỉ cần đủ can đảm để giữ lại sự hồn nhiên của một đứa trẻ, trí tưởng tượng sẽ đưa ta tới những khả năng mà lý trí chưa từng nghĩ tới.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Whitestone, Pinault Collection, J Art Collection 

Đọc thêm: 

Kazuo Shiraga và Gutai – phong trào nghệ thuật cấp tiến làm rung chuyển Nhật Bản

Takesada Matsutani: Dịch chuyển ranh giới và Tetsumi Kudo: Vi mô vũ trụ