Nghệ thuật thời kỳ Mao Trạch Đông và Cách mạng Văn hóa ( Phần 1 )

( Đổng Hy Văn, Sự ra đời của Quốc gia, 1953 )

Năm 1942, nhà cách mạng Mao Trạch Đông đã khẳng định mạnh mẽ rằng: “Không có thứ nghệ thuật vị nghệ thuật, thứ nghệ thuật đứng trên giai cấp, hay thứ nghệ thuật tách rời, độc lập với chính trị.” Ông đưa ra tuyên bố này trong các bài giảng dành cho những người đồng chí của mình. Mao Trạch Đông muốn dùng nghệ thuật để phục vụ chính trị — không phải dành cho tầng lớp tinh hoa thành thị sành sỏi, mà dành cho nông dân ở các tỉnh lẻ. Ông cho rằng nghệ thuật cần có phong cách bình dân, dễ hiểu, phản ánh và lấy cảm hứng từ đời sống của nông dân. Đồng thời, nghệ thuật phải truyền tải được những khía cạnh tích cực của cuộc sống dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Tầm nhìn này đã tạo nên một tác động triệt để đối với nền sản xuất nghệ thuật tại Trung Quốc trong nửa sau thế kỷ 20.

Một giai đoạn đầy biến động
Khi Mao Trạch Đông thực hiện các bài giảng của mình, đất nước Trung Quốc đang nằm trong vòng xoáy của một thời kỳ hỗn loạn. Chủ nghĩa Cộng sản ngày càng được ưa chuộng trong bối cảnh chính phủ Dân quốc phải chật vật đối phó với các cuộc xung đột và chiến tranh, gây ra áp lực đè nặng lên người dân. Quốc Dân Đảng — đảng cầm quyền của Trung Hoa Dân Quốc — đã dồn lực cho cuộc Kháng chiến chống phát xít Nhật (kết thúc năm 1945 với sự trợ giúp của Liên Xô và Hoa Kỳ). Kiệt quệ và suy yếu sau chiến tranh, chính phủ Quốc Dân Đảng gặp khó khăn khi sự bất mãn gia tăng trong tầng lớp lao động. Chẳng bao lâu sau, nội chiến nổ ra giữa Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản, dẫn đến sự sụp đổ của chế độ Dân quốc và sự trỗi dậy nhanh chóng của chủ nghĩa Cộng sản.

Chủ tịch Mao Trạch Đông thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHNDTH) vào năm 1949. Sự kiện này là chủ đề của bức họa "Lễ khai quốc" do Đổng Hy Văn vẽ lần đầu năm 1953. Bức tranh vẽ cảnh Mao Trạch Đông đứng trên đỉnh Thiên An Môn ở Bắc Kinh, tuyên bố thành lập nước CHNDTH dưới bầu trời xanh và những chiếc đèn lồng đỏ. Nhiều quan chức Cộng sản đứng phía sau mỉm cười ủng hộ (các nhân vật trong tranh sau đó đã bị thay đổi hoặc xóa bỏ tùy theo sự thay đổi của các phe phái chính trị theo thời gian). Những sự thay đổi này cho thấy nghệ thuật chủ yếu đóng vai trò như một công cụ tuyên truyền, nơi các nghệ sĩ phải cẩn thận tô hồng thực tại và uốn mình theo những cơn gió chính trị trong giai đoạn đầy biến động này.

( Tôn Tử Tây, Trước Quảng trường Thiên An Môn, 1964 )

Thời đại Mao (1949–1966)
Sau năm 1949, Đảng Cộng sản nắm quyền kiểm soát toàn diện đối với giáo dục nghệ thuật cũng như đời sống của các nghệ sĩ. Học viện Trung ương Bắc Kinh trở thành khuôn mẫu cho các trường nghệ thuật trên cả nước. Các nghệ sĩ được yêu cầu vẽ các chủ đề (như hình ảnh Mao Chủ tịch, nông dân nông thôn, hoặc cảnh tiến bộ kỹ thuật) một cách hiện thực. Quan trọng hơn, nông dân và công nhân cũng được khuyến khích cầm cọ để vẽ nên thế giới của riêng mình. Nghệ thuật chuyển hướng sang khắc họa đời sống của quần chúng: binh sĩ, nông dân và công nhân — đặc biệt chú trọng đến phụ nữ và những người từng bị gạt ra ngoài lề xã hội. Đây là một bước ngoặt triệt để so với truyền thống lâu đời của Trung Quốc, nơi nghệ thuật vốn gắn liền với tầng lớp tinh hoa.

Chính phủ muốn làm nổi bật hứa hẹn về một kỷ nguyên mới, do đó đã từ bỏ những nét vẽ u tối, đậm mực trước đây (như các bức khắc gỗ cách mạng của Hồ Nhất Xuyên). Thay vào đó, các nghệ sĩ vẽ nên những khung cảnh rực rỡ sắc màu, ngập tràn ánh sáng hoặc có nền trắng với đường nét đơn giản, tiêu biểu là bức sơn dầu "Trước cổng Thiên An Môn" của Tôn Tư Hy. Bức tranh vẽ những người dân đang mỉm cười trước cổng Thiên An Môn như thể đang tạo dáng chụp ảnh lưu niệm. Đây không phải là hình ảnh của cuộc cách mạng rực lửa, mà là hình ảnh của những thời khắc hạnh phúc dưới bầu trời xanh ngắt. Nhóm người ở trung tâm đứng dưới bức chân dung của Mao Chủ tịch, nhiều người mặc đồng phục để nhận diện nghề nghiệp. Phong cách này mang tính chất Chủ nghĩa Hiện thực Xã hội chủ nghĩa (Socialist Realism) — một phong cách nghệ thuật được phát triển tại Liên Xô nhằm tôn vinh các lý tưởng cộng sản, được điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh Trung Quốc.

Các họa sĩ truyền thống dưới thời Mao
Trong khi các học viện chuyển sang chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, họ cũng đồng thời xem xét lại các phương thức nghệ thuật truyền thống. Nhiều phong cách từng hưng thịnh thời Dân quốc đã bị cải cách hoặc xóa bỏ, bao gồm cả các tác phẩm trừu tượng hiện đại và các loại hình truyền thống như Quốc họa (guohua). Quốc họa là những bức tranh vẽ bằng bút lông và mực trên giấy xuyến hoặc lụa, vốn gắn liền với giới học giả và cung đình.

Các nhà lãnh đạo văn hóa từng tranh luận liệu Quốc họa có thể thích nghi với nhu cầu cách mạng hay không. Đa số các họa sĩ Quốc họa được đảm bảo về tài chính khi trở thành thành viên của các học viện hội họa và Hiệp hội Nghệ sĩ do Bộ Văn hóa quản lý. Tuy nhiên, tác phẩm của họ bị giới hạn trong các chủ đề và phong cách được chỉ định.

Xem tiếp : Phần 2 

Nguồn : smarthistory

Biên dịch và soạn : Bảo Long