Nghệ thuật thời kỳ Mao Trạch Đông và Cách mạng Văn hóa ( Phần 2 )

Trong khi các bậc thầy như Tề Bạch Thạch, Lưu Hải Túc hay Hoàng Tân Hồng vẫn được phép vẽ theo cách riêng, thì thế hệ họa sĩ tiếp theo phải chịu áp lực lớn để cống hiến nghệ thuật cho cách mạng. Họ phải vẽ cảnh xây dựng đất nước, đắp đập, đời sống nông dân, hoặc minh họa cho các bài thơ của Mao Trạch Đông. Ví dụ, họa sĩ Phó Bào Thạch đã nhận được nhiều đơn đặt hàng quan trọng, nổi bật nhất là bức phong cảnh khổng lồ "Giang sơn thử đa kiều" (Giang sơn này tươi đẹp biết bao), vẽ cùng Quan Sơn Nguyệt để treo tại Đại lễ đường Nhân dân Bắc Kinh. Bức tranh lấy cảm hứng từ bài thơ "Tuyết" của Mao Trạch Đông, với hình ảnh mặt trời đỏ rực nhô lên trên vùng núi non hùng vĩ, biến phong cảnh thành một tuyên ngôn mạnh mẽ về niềm tự hào dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng.

( Trẻ em đứng trước bức tranh Mao Trạch Đông )

Đến những năm 1960, vị thế của các họa sĩ Quốc họa trở nên bấp bênh hơn. Trong bức "Vạn sơn hồng biến" (Mười ngàn dãy núi nhuốm đỏ) của Lý Khả Nhiễm (1964), những ngọn núi rực đỏ trong bố cục dày đặc mang lại cảm giác có phần đáng sợ, trái ngược hoàn toàn với sự lạc quan tươi sáng của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Những khủng hoảng cuối những năm 1950 có thể lý giải cho cách tiếp cận mới này.

Trong phong trào "Bách hoa tề phóng" (Trăm hoa đua nở), Mao Trạch Đông dường như đã khuyến khích những ý kiến đóng góp cho Đảng. Tuy nhiên, sau đó ông đã phát động chiến dịch chống cánh hữu, khiến đời sống của hơn 300.000 người lên tiếng bị hủy hoại, gửi đi một thông điệp rõ ràng về sự phục tùng — đặc biệt là đối với các nghệ sĩ. Ngay sau đó, chiến dịch "Đại nhảy vọt" đã trở thành một thảm họa kinh tế xã hội, dẫn đến nạn đói khủng khiếp khiến khoảng 20 triệu người thiệt mạng. Những sự thật đau lòng này không bao giờ được xuất hiện trong nghệ thuật thời bấy giờ.

Cách mạng Văn hóa (1966–1976)
Đến cuối thập niên 60, nghệ thuật do nhà nước tài trợ tiếp tục khắc họa hình ảnh những nông dân hạnh phúc, nhưng với mức độ cường điệu hơn trong cuộc Đại cách mạng Văn hóa. Đây là nỗ lực của Mao Trạch Đông nhằm giành lại quyền kiểm soát chính trị. Cuộc cách mạng kêu gọi tấn công vào "Tứ cựu" (cũ kỹ về phong tục, tập quán, văn hóa và tư tưởng). Lực lượng Hồng vệ binh đã phá hủy vô số di tích văn hóa, đền đài và tác phẩm nghệ thuật nhằm quét sạch di sản phong kiến.

Giang Thanh — vợ cuối của Mao Trạch Đông, một cựu diễn viên — trở thành người có quyền lực tối cao trong giới nghệ thuật. Bà là lãnh đạo của "Bè lũ bốn tên", trực tiếp định hướng các tác phẩm nghệ thuật theo tư tưởng Maoist. Một ví dụ điển hình là tác phẩm sắp đặt bằng đất sét kích thước thật mang tên "Viện thu tô" (Rent Collection Courtyard), miêu tả sự tàn bạo của tầng lớp địa chủ trước ngày giải phóng.

Trong thập kỷ này, hình ảnh của Mao Trạch Đông được lý tưởng hóa đến mức thần thánh. Những bức họa như "Chủ tịch Mao đi An Nguyên" của Lưu Xuân Hoa khắc họa một Mao Trạch Đông trẻ tuổi với hào quang tỏa ra từ thân thể, mang dáng dấp của một siêu nhân có khả năng dẫn dắt đất nước. Hay bức "Chủ tịch Mao thị sát nông thôn Quảng Đông" của Trần Diễn Ninh vẽ Mao Trạch Đông như một vị thánh đi giữa quần chúng mỉm cười, dù thực tế lúc đó đất nước đang chìm trong đói khổ.

Các họa sĩ truyền thống trong Cách mạng Văn hóa
Số phận của các họa sĩ Quốc họa trong giai đoạn này rất bi thảm. Nhiều nghệ sĩ và trí thức bị gửi đến các trại cải tạo và bị đàn áp. Một số người đã cố gắng đưa ra những thông điệp ngầm qua các chủ đề tưởng như vô hại, chẳng hạn như bức "Cú vọ nháy mắt" của Hoàng Vĩnh Ngọc (1973). Hình ảnh con cú mở một mắt, nhắm một mắt khiến các quan chức Đảng bối rối và bị liệt vào danh sách "tranh đen" (phản động). Tuy nhiên, sau đó Mao Trạch Đông đã giải vây cho Hoàng Vĩnh Ngọc bằng nhận xét rằng: loài cú vốn dĩ thường nhắm một mắt khi ngủ, từ đó mới dập tắt được cơn cuồng phong chính trị nhắm vào bức tranh.

( Huang Yongyu, Cú Nháy Mắt )

Từ ngày giải phóng năm 1949 cho đến khi kết thúc Cách mạng Văn hóa năm 1976, các nghệ sĩ Trung Quốc đã phải thích nghi không ngừng với những biến chuyển chính trị khốc liệt. Một số chấp nhận chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa kiểu Liên Xô, số khác cố gắng tìm lối đi riêng qua "Quốc họa mới". Nhiều nghệ sĩ đã phải rời bỏ đất nước hoặc chịu sự bức hại, khép lại một chương đầy biến động và đau thương trong lịch sử nghệ thuật Trung Hoa.

Nguồn : smarthistory

Biên dịch và soạn : Bảo Long