Heroic Times: Dấu ấn hội họa Hungary trong 60.000 khung hình sơn dầu

Hoạt hình và hội họa vốn là hai loại hình nghệ thuật riêng biệt, một bên tạo nên chuyển động từ hàng nghìn khung hình liên tiếp, bên kia lưu giữ mọi cảm xúc trong một khoảnh khắc. Nhưng với “Heroic Times” (Daliás idők, 1984), đạo diễn József Gémes đã đưa hai thế giới ấy đến rất gần nhau. Được chuyển thể từ bộ ba sử thi “Toldi” của thi hào János Arany, “Heroic Times” theo chân Miklós Toldi, chàng trai sở hữu sức mạnh phi thường trên hành trình trở thành hiệp sĩ. Điều khiến tác phẩm của đạo diễn József Gémes trở thành một cột mốc của hoạt hình châu Âu không nằm ở câu chuyện sử thi, mà ở cách ông đưa ngôn ngữ của hội họa Hungary thế kỷ XIX vào điện ảnh.

60.000 khung hình và bốn năm lao động của mười họa sĩ

Ít ai nghĩ rằng một bộ phim dài khoảng 90 phút lại được tạo nên từ khối lượng tranh đồ sộ đến vậy. Để hoàn thành “Heroic Times”, ê-kíp đã thực hiện khoảng 60.000 tấm cel cùng hơn 600 phông nền bằng phương pháp thủ công. Chỉ có 10 họa sĩ - animator tham gia trực tiếp vào phần hình ảnh và họ mất tới 4 năm để hoàn thiện toàn bộ tác phẩm. Khối lượng công việc ấy vốn đã khổng lồ, nhưng điều đáng chú ý hơn là chất liệu mà József Gémes lựa chọn.

Trước “Heroic Times”, ông từng sử dụng tranh acrylic trong nhiều phim ngắn. Lần này, József Gémes chuyển sang sơn dầu - một lựa chọn gần như đi ngược lại quy trình sản xuất hoạt hình thông thường. Sơn dầu khô chậm, mất nhiều thời gian để xử lý trên bề mặt cellulose và khiến tiến độ kéo dài đáng kể. Đổi lại, nó tạo nên những lớp màu có chiều sâu, ánh sáng mềm và bề mặt giàu kết cấu, điều mà những kỹ thuật tô màu phổ biến thời bấy giờ khó tái hiện.

Đó là một lựa chọn đầy thử thách, nhưng cũng mang lại diện mạo không thể nhầm lẫn cho “Heroic Times”. Những lớp màu dày, bề mặt giàu kết cấu và sắc độ chuyển biến mềm mại khiến mỗi khung hình mang cảm giác như một bức tranh sơn dầu hoàn thiện. Nếu dừng phim ở bất kỳ khoảnh khắc nào, người xem vẫn có thể thưởng thức bố cục, ánh sáng và màu sắc như đang đứng trước một tác phẩm hội họa.

Dấu ấn của hội họa Hungary thế kỷ XIX

Không chỉ sử dụng sơn dầu, “Heroic Times” còn kế thừa trực tiếp ngôn ngữ tạo hình của hội họa Hungary cuối thế kỷ XIX. Phong cách xuyên suốt bộ phim chịu ảnh hưởng rõ nét từ Chủ nghĩa Lịch sử (Historicism) - trào lưu lấy cảm hứng từ các sự kiện lịch sử và truyền thuyết dân tộc với những bố cục hoành tráng, nhiều lớp không gian và ánh sáng giàu tính kịch. Những đoàn kỵ binh, thành trì Trung Cổ và các đại cảnh chiến trận gợi nhớ những bức tranh lịch sử thường thấy trong các bảo tàng châu Âu.

Bên cạnh đó, ảnh hưởng của chủ nghĩa lãng mạn cũng hiện diện rõ trong cách bộ phim khắc họa thiên nhiên. Thiên nhiên trong phim không chỉ là bối cảnh mà còn trở thành một phần cảm xúc của tác phẩm. Những cánh rừng phủ sương, đồng cỏ trải dài hay bầu trời nhiều tầng mây mang đậm dấu ấn của Károly Markó và László Paál, gợi cảm giác như những tranh phong cảnh cuối thế kỷ XIX. Trong khi đó, các khung cảnh chiến trận lại gợi nhớ đến tranh của Gyula Benczúr hay Viktor Madarász.

Thế nhưng, József Gémes không mượn ngôn ngữ hội họa lịch sử để ca ngợi một thời đại huy hoàng. Trái lại, ông dùng chính vẻ đẹp ấy để đặt câu hỏi về hình tượng người anh hùng. Trên hành trình trở thành hiệp sĩ, Miklós Toldi càng tiến gần đến giấc mơ của mình thì những mất mát và dằn vặt càng hiện rõ. Những gam nâu, xanh xám và đỏ sẫm bao phủ hầu hết các trận chiến, khiến chúng giống những ký ức nặng nề của chiến tranh hơn là những khúc khải hoàn của người chiến thắng. Hiệu quả ấy không chỉ đến từ bảng màu mà còn từ quá trình nghiên cứu công phu của ê-kíp, từ huy hiệu, áo giáp, vũ khí đến trang phục và nghệ thuật trang trí thời Trung Cổ. Mọi chi tiết đều được chăm chút để thế giới trong “Heroic Times” vừa thuyết phục về mặt lịch sử, vừa giữ trọn tinh thần của hội họa hàn lâm.

Một trong những phân đoạn ấn tượng nhất là cảnh Miklós Toldi lẩn trốn trong đầm lau sậy sau khi vô tình gây ra cái chết của một người lính. Khác với những cảnh trước đó, các bụi lau được khắc họa bằng những mảng màu mạnh, nét cọ trở nên gấp gáp và dữ dội, gợi liên tưởng đến chủ nghĩa Biểu hiện trừu tượng (Abstract Expressionism). Thiên nhiên lúc này không còn tái hiện thế giới bên ngoài mà phản chiếu trực tiếp trạng thái hoảng loạn, sợ hãi và dằn vặt của nhân vật. Chính khoảnh khắc ấy cho thấy hội họa trong “Heroic Times” không chỉ là lớp áo thẩm mỹ, mà còn khiến từng bức tranh vẽ trong phim biểu đạt cảm xúc của nhân vật. 

Lời kết

Có lẽ vì thế, sau hơn bốn mươi năm, “Heroic Times” vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong lịch sử hoạt hình châu Âu. Điều khiến bộ phim được nhớ đến không chỉ là thành quả của một thử nghiệm kỹ thuật với 60.000 khung hình sơn dầu hay 4 năm miệt mài của các họa sĩ, mà nằm ở cách József Gémes giữ nguyên tinh thần của hội họa trong từng cảnh phim. Mỗi khung hình đều có thể đứng riêng như một bức tranh, nhưng khi kết nối lại với nhau, chúng tạo nên một thế giới vừa hùng vĩ vừa bi thương, biến cả bộ phim thành một bức tranh nghệ thuật chuyển động.  

Biên tập: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Heroic Times, Blu-Ray Review: Deaf Crocodile’s Heroic Times (Collector’s Edition)