Femmes au jardin: Tác phẩm mở đường cho trường phái Ấn tượng

Là một trong những kiệt tác thời kỳ đầu của Claude Monet, "Femmes au jardin" (1866) được xem là tác phẩm đặt nền móng cho trường phái Ấn tượng. Không chỉ đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy sáng tác của Monet, bức tranh sơn dầu này còn cho thấy những thử nghiệm táo bạo về ánh sáng, màu sắc và kỹ thuật vẽ ngoài trời. Hơn 150 năm sau khi ra đời, quá trình phục chế của Trung tâm Nghiên cứu và Phục chế Bảo tàng Pháp (C2RMF) còn giúp hé lộ nhiều chi tiết thú vị về cách Monet sáng tác, từ những thay đổi bố cục cho đến các lớp màu được bổ sung trong quá trình hoàn thiện tác phẩm.

Một thử thách táo bạo của Monet 

Năm 1866, Claude Monet mới 26 tuổi và vẫn chưa trở thành cái tên có ảnh hưởng trong giới mỹ thuật. Trong thời gian sống tại Ville-d'Avray, gần Paris, ông bắt tay thực hiện "Femmes au jardin" trên một khổ tranh khổng lồ cao hơn 2,5 mét và rộng hơn 2 mét. Vào thời điểm ấy, kích thước như vậy gần như chỉ xuất hiện ở những bức tranh lịch sử, tôn giáo hoặc thần thoại. Thế nhưng, Monet lại dành toàn bộ không gian ấy để khắc họa một khu vườn ngập nắng cùng những người phụ nữ đang tận hưởng một buổi chiều yên bình. Chính sự đối lập giữa quy mô hoành tráng và đề tài đời thường đã khiến tác phẩm trở thành một thử nghiệm táo bạo đối với nghệ thuật hội hoạ Pháp lúc bấy giờ.  

Để hoàn thành phần phía trên của bức tranh mà vẫn giữ nguyên góc nhìn, Monet đã đào một rãnh sâu trong khu vườn rồi dùng hệ thống ròng rọc để nâng hạ khung tranh theo quá trình làm việc. Giải pháp sáng tạo này giúp ông có thể tiếp tục quan sát trực tiếp thiên nhiên trong suốt quá trình sáng tác, dù cũng được cho là nguyên nhân khiến tác phẩm xuất hiện một số hư hại từ rất sớm.

Những tiền đề của trường phái Ấn tượng 

Phải đến năm 1874, thuật ngữ "Impressionism" (trường phái Ấn tượng) mới chính thức xuất hiện. Thế nhưng khi quan sát "Femmes au jardin", người xem đã có thể nhận ra gần như đầy đủ những yếu tố làm nên bản sắc của phong trào này.

Thay vì tập trung vào câu chuyện hay nhân vật chính, Monet hướng sự chú ý đến ánh sáng và bầu không khí của một buổi chiều mùa xuân. Ánh nắng xuyên qua những tán cây, tạo nên các mảng sáng tối liên tục thay đổi trên váy áo, thảm cỏ và khu vườn. Những vùng bóng râm không còn được xử lý bằng màu đen như trong hội họa truyền thống mà được pha bằng các sắc xanh lam, giúp không gian trở nên trong trẻo và giàu sức sống hơn. Điều Monet muốn lưu giữ không chỉ là hình ảnh của khu vườn, mà còn là cảm giác về ánh sáng và không khí ở chính khoảnh khắc ấy.

Trong bài phê bình tại Salon, nhà văn Émile Zola từng đặc biệt ấn tượng với cách Monet xử lý ánh sáng trên chất liệu vải, khi để bóng râm và ánh nắng cùng tồn tại trên một bộ trang phục. Theo ông, đó là một lựa chọn đầy táo bạo, mang đến cách nhìn hoàn toàn mới về hội họa.

Một khu vườn ngập tràn ánh sáng

Thoạt nhìn, "Femmes au jardin" giống như một khoảnh khắc đời thường trong khu vườn mùa xuân. Tuy nhiên, càng quan sát kỹ, bố cục của bức tranh càng cho thấy sự tính toán chặt chẽ.

Thân cây mảnh ở giữa bức tranh đóng vai trò như một trục thị giác, chia bố cục thành hai phần. Một bên là ba người phụ nữ đang cắm những bó hoa vừa hái, bên còn lại là cô gái tóc đỏ cúi mình hái những bông hồng bên lối đi. Tán cây rộng phủ gần như toàn bộ không gian khiến thiên nhiên không chỉ là phông nền mà trở thành yếu tố trung tâm, như ôm trọn các nhân vật trong một bầu không khí mát lành và yên tĩnh, tạo nên cảm giác con người đang hòa mình vào thiên nhiên.

Camille Doncieux - Nàng thơ ẩn mình trong tranh

Một trong những chi tiết thú vị nhất của "Femmes au jardin" là ba người phụ nữ bên trái bức tranh có gương mặt gần như giống hệt nhau.

Người mẫu của Monet chính là Camille Doncieux, người sau này trở thành vợ ông và cũng là nàng thơ trong nhiều tác phẩm hội hoạ nổi tiếng. Thay vì sử dụng nhiều người mẫu, Monet để Camille Doncieux xuất hiện ba lần trong cùng một bức tranh ở những tư thế khác nhau, một chi tiết vừa cho thấy sự linh hoạt trong cách xây dựng bố cục, vừa hé lộ tình cảm đặc biệt ông dành cho người phụ nữ mình yêu. 

Quá trình phục chế gần đây còn cho thấy hình ảnh người phụ nữ ở ngoài cùng bên trái thực chất được họa sĩ bổ sung ở giai đoạn sau, chứng tỏ ông vẫn tiếp tục điều chỉnh bố cục ngay cả khi tác phẩm gần hoàn thành.

Thời trang dưới góc nhìn của Monet

Không chỉ gây ấn tượng bởi cách xử lý ánh sáng, "Femmes au jardin" còn thể hiện sự quan sát tỉ mỉ của Monet đối với trang phục đương thời.

Những chiếc váy trắng với nhiều lớp vải, nơ buộc, ren và chiếc ô che nắng đều được Monet xử lý bằng những nét cọ mềm mại, giúp người xem gần như có thể cảm nhận được độ nhẹ của vải dưới ánh nắng mùa hè. Không chỉ tái hiện vẻ đẹp của trang phục, "Femmes au jardin" còn được xem là một bức tranh nghệ thuật phản ánh tinh tế thời trang và đời sống của tầng lớp tư sản Pháp thế kỷ XIX.  

Những bộ váy xuất hiện trong "Femmes au jardin" sau đó cũng được Monet đưa vào “Le Déjeuner sur l'herbe”. Điều này cho thấy ông thường lặp lại cùng một trang phục để tập trung quan sát sự biến đổi của ánh sáng trên bề mặt vải và biến đổi màu sắc dưới những điều kiện khác nhau, giúp cho chất liệu màu sắc trong những bức tranh sau này trở nên chân thực và ấn tượng hơn.

Biên tập: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: « "Femmes au jardin" » de Monet : l’impressionnisme en éclosion