Bức họa cuối cùng của Van Gogh

Tháng 7 năm 1890, Vincent van Gogh hoàn thành một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của mình, “Wheatfield with Crows” (Cánh đồng lúa mì và những con quạ). Bức tranh hiện được trưng bày tại Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam, Hà Lan và từ lâu vẫn gắn với câu chuyện về những ngày cuối đời của người họa sĩ. Người ta từng tin rằng đây là tác phẩm cuối cùng Van Gogh thực hiện chỉ vài tuần trước khi ông qua đời.

Dẫu vậy, giả thuyết ấy vẫn còn nhiều tranh luận. Một số tác phẩm khác cũng được cho là ra đời vào khoảng thời gian này, khiến việc xác định đâu là bức tranh cuối cùng của Van Gogh trở nên khó khăn. Dẫu chưa có câu trả lời chắc chắn, “Wheatfield with Crows” vẫn thường được nhắc đến cùng câu chuyện bi thương của người họa sĩ. Bầu trời tối sẫm, đàn quạ chao liệng trên đồng lúa và con đường hun hút phía xa dễ khiến người xem liên tưởng đến nỗi cô độc, bất an từng xuất hiện trong những lá thư Van Gogh gửi cho người thân và bạn bè.

“Wheatfield with Crows” (1890)

Được vẽ bằng sơn dầu trên toan, “Wheatfield with Crows” mang đậm dấu ấn hội họa trong tranh Van Gogh với màu sắc mãnh liệt, tương phản mạnh và những nét cọ dày, giàu chuyển động. Trước mắt người xem là cánh đồng lúa mì vàng ruộm trải rộng dưới nền trời xanh thẫm, đàn quạ sà xuống giữa đồng, con đường nhỏ xuyên qua cánh đồng rồi mất hút giữa khoảng không. Không có bóng người trong khung cảnh ấy, con đường cũng chẳng dẫn đến một điểm đến cụ thể nào. Toàn bộ bức tranh mang một vẻ vắng lặng đến nghẹt thở, đặc biệt khi đặt cạnh những tâm sự Van Gogh từng viết về sự cô độc và những giằng co trong nội tâm.

Bầu trời có lẽ là chi tiết đầu tiên thu hút ánh nhìn. Sắc tối u ám phủ xuống cánh đồng gợi nên những ngày tháng nặng nề đang dần bao trùm cuộc đời Van Gogh. Những mảng xanh đậm cuộn lại thành từng lớp, tạo cảm giác về một cơn giông dữ dội đang kéo đến, dường như cái chết đang ở rất gần người họa sĩ. Đàn quạ phía trên cánh đồng càng khiến khung cảnh trở nên bất an và đầy ám ảnh, bức tranh như đang vọng lại những xáo động trong tâm hồn ông. Quạ vốn thường xuất hiện trong văn học Gothic và những bộ phim kinh dị như biểu tượng của bóng tối hay điềm báo về cái chết. Khi xuất hiện giữa một cánh đồng rộng lớn dưới bầu trời nặng nề, chúng dường như mang theo một dự cảm chẳng lành.

Hình ảnh quạ trong phim “The Birds” (1963) 

Khung cảnh trong tranh thường được liên hệ với vùng ngoại ô Auvers-sur-Oise, Pháp, nơi Van Gogh trải qua những tháng ngày cuối cùng của cuộc đời. Ông chuyển đến đây vào tháng 5 năm 1890 và vẫn miệt mài sáng tác với một tần suất làm việc đáng kinh ngạc. Đến cuối tháng 7, Van Gogh bị thương nặng sau một phát súng tự bắn vào ngực, dù vết thương rất nặng, ông vẫn cố gắng trở về căn phòng trọ Auberge Ravoux của mình. Hai ngày sau đó, Van Gogh qua đời khi em trai ở bên cạnh.

Câu chuyện bi thương ấy khiến tác phẩm hội họa trở nên ám ảnh hơn, thậm chí từng được xem như một lời từ biệt của ông được gửi gắm qua màu sắc. Chúng ta biết Van Gogh đã chết tại Auvers-sur-Oise, biết ông từng vật lộn với những khủng hoảng tinh thần và biết bức tranh được sáng tác vào những ngày cuối đời. Khi đặt tác phẩm trong bối cảnh ấy, từng chi tiết dường như mang thêm một sắc thái u buồn và chết chóc.

Van Gogh đã vẽ rất nhiều tranh vẽ về cánh đồng lúa mì trong suốt sự nghiệp. Những luống lúa vàng, hàng cây, bầu trời và những con đường trở đi trở lại trong tranh ông như những hình ảnh quen thuộc của vùng Provence và miền Bắc nước Pháp. “Wheatfield with Crows” và câu chuyện của nó lại phủ lên bức tranh một bầu không khí bi thương, khiến bức tranh mang một vị thế đặc biệt trong ký ức về Van Gogh.

“Wheat Field with Cypresses” (1889)

Điều thú vị nằm ở chỗ, nếu bỏ câu chuyện về cái chết của người họa sĩ sang một bên, trước mắt vẫn là một bức tranh sơn dầu đầy sức sống. Màu vàng óng của lúa mì đối lập với sắc xanh dữ dội của bầu trời, những nét cọ liên tục chuyển động, khiến cánh đồng như đang rung lên trong gió. Đàn quạ, con đường và bầu trời tạo nên một bố cục căng thẳng nhưng giàu nhịp điệu. Nếu nhìn riêng dưới góc độ tranh sơn dầu phong cảnh, tác phẩm vẫn cho thấy khả năng tổ chức màu sắc và đường nét đầy mạnh mẽ của Van Gogh. Bức tranh vẫn đứng vững như một tác phẩm giàu sức biểu đạt, và cũng từ đó đặt ra một câu hỏi thú vị: Sau cùng, điều làm nên ý nghĩa của một bức tranh chỉ nằm ở những gì hiện diện trên mặt toan, hay câu chuyện về cuộc đời người nghệ sĩ cũng có thể thay đổi cách chúng ta cảm nhận tác phẩm? 

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Vincent van Gogh’s Last Painting?