Trương Hiểu Cương và Gia đình lý tưởng thời kỳ Cách mạng văn hóa ( Phần 4 )

Ảnh hưởng phương Tây đến nghệ thuật của Trương Hiểu Cương :

( Gerhard Richter )

Vào mùa hè năm 1992, Trương Hiểu Cương sang Đức để học nghệ thuật. Chính chuyến đi này đã giúp ông hiểu sâu sắc hơn về vai trò của mình với tư cách một nghệ sĩ Trung Quốc. Tại đây, ông nhận thấy bối cảnh nghệ thuật đương đại phương Tây mang tính thương mại và quý tộc rõ rệt, điều khiến ông bắt đầu tìm kiếm một hướng tiếp cận nghệ thuật có thể phản ánh trung thực hơn những cảm xúc và trải nghiệm nội tâm của mình. Kết hợp với tính cách vốn nhạy cảm và hướng nội, nhận thức mới về cách nền tảng văn hóa Trung Quốc định hình bản sắc của ông đã trở thành bước ngoặt quan trọng, mở đường cho sự ra đời của tác phẩm :Đại gia đình" số 3.

Trong thời gian ở Đức, Trương khám phá ra tác phẩm của Gerhard Richter, điều đã truyền cảm hứng để ông sử dụng hình ảnh nhiếp ảnh như một phương tiện nhằm hiểu rõ hơn những ký ức thời thơ ấu. Richter thuộc về thế hệ sinh ra “sau” những kẻ gây ra Holocaust, và ký ức của họ về thời kỳ đó phần lớn được hình thành từ những hình ảnh, câu chuyện và khoảnh khắc xảy ra trước khi ý thức trưởng thành của họ phát triển đầy đủ — như nhà sử học nghệ thuật và nhiếp ảnh Kris Belden-Adams đã chỉ ra.

Ở điểm này có thể thấy sự tương đồng rõ rệt giữa Trương và Richter. Cả hai nghệ sĩ đều mang trong mình những ký ức không trọn vẹn, thậm chí đôi khi mang màu sắc trìu mến một cách kỳ lạ về những giai đoạn khắc nghiệt của lịch sử. Nhận thức của họ về các biến cố ấy bị giới hạn bởi tuổi tác vào thời điểm chúng xảy ra. Richter và Trương đều còn nhỏ trong thời kỳ Holocaust và Cách mạng Văn hóa Trung Quốc tương ứng, và sau này phải hòa giải những ký ức tuổi thơ rời rạc với hiểu biết lịch sử có được khi trưởng thành.

Trong tác phẩm của Richter, bức ảnh không chỉ đóng vai trò tư liệu nguồn mà còn trở thành chính chủ thể của tác phẩm. Cách tiếp cận này đã ảnh hưởng đến sáng tác của Trương, dẫn ông tới việc tạo ra những bức tranh có vẻ ngoài gần với ảnh chụp nhưng thấm đẫm suy tư nội tâm. Richter khai thác bản chất của ảnh gia đình như những hiện vật khơi gợi ký ức và sự chiêm nghiệm. Ông nhận thức rõ sức mạnh này nên hiếm khi thay đổi mạnh mẽ những bức ảnh mà mình chuyển hóa thành tranh; chính ảo giác rằng bức tranh giống như một bức ảnh đã góp phần tạo nên ý nghĩa cho tác phẩm.

Phong cách ấy có thể thấy rõ trong bức Uncle Rudi (1965) của Richter, nơi ông khắc họa một con người vừa là một phát xít Đức, vừa là thành viên thân thuộc trong gia đình. Bằng cách làm mờ hình ảnh một cách tinh tế, Richter cố gắng đối diện với cảm giác bất an nằm ở giao điểm giữa lịch sử quốc gia và lịch sử gia đình. Cách tiếp cận này trở thành điểm khởi đầu cho loạt tranh "Bloodline" của Trương. Chính ông từng nói: “Tôi cũng đã trải qua quá trình tinh lọc những bức ảnh cũ của mình—nhưng mục đích của tôi là tái cấu trúc lại những ký ức ấy.”

Việc Richter sử dụng hình ảnh mang tính hiện thực như ảnh đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến hướng phát triển nghệ thuật của Trương, dù cách ông xử lý ảnh vẫn khác biệt so với Richter. Trương thừa nhận rằng điều thu hút ông chính là “sự bóng bẩy mang tính công thức” của những bức chân dung gia đình Trung Quốc — hiệu ứng mà ông muốn tái tạo trong tác phẩm của mình. Khi so sánh Uncle Rudi với Đại gia đình số 3, có thể thấy Trương cũng trình bày một ký ức đa tầng, nơi những mâu thuẫn khác nhau cùng tồn tại trên bề mặt bức tranh. Cả hai tác phẩm đều cho thấy cách bản sắc cá nhân và bản sắc công cộng chồng lấn lên nhau, khiến việc hiểu về con người và lịch sử trở nên phức tạp hơn.

Trương cũng suy ngẫm về cách những bức ảnh trong Cách mạng Văn hóa thường được dàn dựng cẩn thận, thay vì chỉ đơn thuần ghi lại thực tế. Chính điều này đã góp phần hình thành bộ ba nhân vật hoàn hảo trong Đại gia đình số 3. Trong giai đoạn ấy, hình ảnh thường được sắp đặt, chỉnh sửa và làm mịn trước khi xuất hiện trước công chúng. Trương dường như đã nhận ra khả năng khai thác đặc điểm này, và nếu quan sát sự phát triển của loạt tranh Huyết thống, có thể thấy nó đạt đến cao trào trong hình tượng gia đình cách mạng lý tưởng được thể hiện năm 1995.

Như Lü Peng và các cộng sự nhận định, Trương sẽ “suy ngẫm, cân nhắc, phân loại và sắp xếp lại những chi tiết lịch sử mà ông muốn khôi phục, đồng thời loại bỏ những điều ông cho rằng nên bị quên lãng.” Mỗi khi vẽ một bức Đại gia đình, ông lại quay trở về với ký ức của mình — mà bản thân ký ức ấy luôn biến đổi theo thời gian. Giống như những người từng tạo ra các hình ảnh tuyên truyền trong Cách mạng Văn hóa, Trương cũng cẩn trọng lựa chọn điều gì cần giữ lại và điều gì nên bị loại bỏ.

Trong quá trình sáng tạo loạt tranh "Đại gia đình", ông sử dụng định dạng của chân dung gia đình như điểm khởi đầu. Nhưng khi những ký ức, suy nghĩ và cảm xúc được khơi gợi, hình ảnh gia đình ấy dần biến đổi. Kết quả cuối cùng không phải là một tái hiện lịch sử chính xác, mà là một không gian gợi mở câu hỏi về cách chúng ta nhìn lại quá khứ thông qua lăng kính của hiện tại — với tất cả những nhận thức, ký ức và định kiến mà mỗi người mang theo.

Biên soạn và dịch : Bảo Long