Nghệ thuật Trung Quốc đã trở thành nghệ thuật đương đại như thế nào ? ( Phần 1 )

Nghệ thuật Trung Quốc trở nên đương đại như thế nào?

Năm 1989, Trung Quốc chứng kiến một khoảnh khắc lịch sử sau này được xem là một trong những hình ảnh phản kháng mạnh mẽ nhất trước quyền lực nhà nước: một chàng trai trẻ đơn độc đứng chặn đoàn xe tăng đang tiến vào Quảng trường Thiên An Môn. Đối với nhiều người, sự kiện này được xem như đỉnh điểm của làn sóng bất đồng chính kiến chống lại chính quyền. Tuy nhiên, ít ai chú ý rằng trước khi các cuộc biểu tình nổ ra, trong giới nghệ thuật Trung Quốc đã xuất hiện những hành động phản kháng mang tính biểu tượng.

Vài tháng trước sự kiện Thiên An Môn, một nghệ sĩ tên Xiao Lu đã gây chấn động khi bắn hai phát súng vào chính tác phẩm điêu khắc của mình mang tên Đối thoại trong một triển lãm nghệ thuật. Hành động này diễn ra tại Triển lãm Tiên phong năm 1989 và nhanh chóng thu hút sự chú ý lớn.

Ban đầu, nhiều người đặt câu hỏi về động cơ của Xiao Lu. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, bà được xem như một trong những nghệ sĩ đầu tiên dám thách thức những giới hạn của hệ thống kiểm soát văn hóa tại Trung Quốc. Truyền thông phương Tây thậm chí coi hành động này như một biểu tượng khởi đầu cho tinh thần phản kháng, đồng thời liên hệ nó với làn sóng biểu tình tại Quảng trường Thiên An Môn. Dù cách diễn giải này mang tính truyền cảm hứng, nó cũng khiến chính quyền càng cảnh giác hơn với giới nghệ sĩ. Từ đó, nhiều nghệ sĩ buộc phải hoạt động trong bí mật vì lo sợ bị kiểm soát hoặc đàn áp. Tuy nhiên, chính trong bối cảnh khó khăn ấy, nghệ thuật đương đại Trung Quốc bắt đầu hình thành và phát triển.

Các nghệ sĩ hoạt động ngầm

Đối với chính quyền Trung Quốc thời kỳ đó, nghệ sĩ dễ trở thành những người lan truyền tư tưởng bất đồng chính kiến. Vì vậy, nhiều nghệ sĩ bị buộc phải ngừng sáng tác hoặc từ bỏ việc công khai tác phẩm của mình. Họ bị gán cho những danh xưng mang tính miệt thị như “kẻ làm ô nhiễm tinh thần”. Đồng thời, các cơ quan chức năng luôn theo dõi chặt chẽ nhằm ngăn chặn việc họ tiếp xúc với báo chí phương Tây.

Trong hoàn cảnh ấy, nhiều nghệ sĩ sống trong tâm trạng lo sợ cho sự an toàn của bản thân. Các hạn chế về triển lãm và tài chính khiến việc sáng tác trở nên vô cùng khó khăn. Để tiếp tục hoạt động, nhiều người bắt đầu hình thành những nhóm nghệ sĩ hoạt động bí mật. Một số khác tìm cách rời khỏi Trung Quốc để sang châu Âu hoặc Mỹ, nơi họ có thể tự do sáng tác và trưng bày tác phẩm.

Những nghệ sĩ lưu vong này dần tiếp cận với nghệ thuật phương Tây, đồng thời kết hợp các ảnh hưởng mới với nền tảng nghệ thuật truyền thống mà họ đã được đào tạo tại quê nhà.

Ở trong nước, các nghệ sĩ hoạt động ngầm đôi khi tổ chức những triển lãm nhỏ trong chính căn hộ của mình. Những triển lãm bí mật này thường trưng bày các tác phẩm phản ánh sự bất mãn trước cơ chế kiểm soát của nhà nước, đồng thời bày tỏ khát vọng thay đổi xã hội.

Một trong những địa điểm tụ họp quen thuộc của giới nghệ sĩ lúc bấy giờ là khu Công Vũ (Gong Yu). Vì các buổi triển lãm thường diễn ra trong các căn hộ thuê nhỏ, những tác phẩm được sáng tác trong bối cảnh này sau này được gọi là “nghệ thuật căn hộ”.

Nghệ thuật căn hộ thường mang tinh thần hiện thực hoài nghi, tiêu biểu qua các nghệ sĩ như Yue Minjun. Phong cách này đối lập với chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa từng được khuyến khích trong thời Mao Trạch Đông. Trong giai đoạn này, sơn dầu trở thành chất liệu phổ biến, một lựa chọn khá mới mẻ so với các kỹ thuật truyền thống của hội họa Trung Hoa.

Xem tiếp : Phần 2

Biên soạn và dịch : Bảo Long