Monet và những hậu duệ trừu tượng: Những góc nhìn giao thoa về thiên nhiên

( Hoa súng - Monet )

Ngay từ những năm 1890, Claude Monet đã tập trung phát triển ý tưởng về một không gian bối cảnh có khả năng bao trùm và thu hút toàn bộ tâm trí của người xem. Sau các loạt tranh "Đống rơm" (Meules) và "Nhà thờ" (Cathédrales) – nơi ông khai thác cùng một chủ thể dưới những điều kiện ánh sáng khác nhau – là sự ra đời của những tác phẩm "phong cảnh nước" tại Giverny. Đây cũng chính là chủ đề chủ đạo xuyên suốt sự nghiệp của ông cho đến tận cuối đời: những hình ảnh phản chiếu trên mặt nước, hoa súng và những nhành liễu rủ chiếm trọn không gian khung hình, tạo nên một sự đan xen chằng chịt, dần chạm đến ngưỡng cửa của nghệ thuật trừu tượng. Vào những năm 1950, các họa sĩ Mỹ đã tìm đến Giverny. Tại đây, họ cảm nhận một cách mãnh liệt sự giao thoa gần gũi giữa con người và thiên nhiên; họ khao khát tái hiện lại những nhịp điệu biến chuyển không ngừng ấy. Nhiều người trong số họ đã chọn sống tại vùng nông thôn để không ngừng nỗ lực chuyển hóa môi trường xung quanh thành những dải màu sắc hòa tan trong không gian của bức họa.

1. Jackson Pollock và sức mạnh sáng tạo mãnh liệt
Theo triết gia Gaston Bachelard, phong cảnh là một thực thể vật chất trù phú. Chính vì thế, ánh nhìn của người xem dễ dàng bị cuốn vào trung tâm của tác phẩm khi mọi điểm tựa định hướng thông thường đều biến mất. Lúc này, chỉ còn màu sắc hiện hữu. Những nhát cọ rung động theo kỹ thuật "phủ kín bề mặt" (all-over) bao trùm lấy toàn bộ giá đỡ. Khi Jackson Pollock quỳ trên mặt toan để giải phóng sức mạnh sáng tạo của mình, ông đã chứng minh rằng năng lượng sống luôn trỗi dậy mạnh mẽ trên bề mặt bức tranh. Điều này tương đồng với cách mà những nhành liễu rủ của Claude Monet tạo nên một bức rèm sống động kết hợp giữa cành và lá trong một chỉnh thể nghệ thuật trừu tượng đầy năng động.

2. Ellsworth Kelly: Không điểm bắt đầu, không điểm kết thúc
Là một họa sĩ thuộc trường phái Biểu hiện trừu tượng, Sam Francis đã đến Paris vào đầu những năm 1950 và ghé thăm bảo tàng Orangerie. Ông luôn tìm kiếm một không gian "không có điểm bắt đầu cũng chẳng có điểm kết thúc". Tương tự như Ellsworth Kelly, ông tự nhận mình là một hậu duệ thực thụ của Claude Monet. Họa sĩ đã áp dụng những mảng màu lên nền trắng, tạo nên một mạng lưới hình khối trải dài trên mặt toan. Những vệt màu chảy theo chiều dọc mang đến một diện mạo mờ ảo, gần như ở thể lỏng, biến mỗi bức tranh nghệ thuật trừu tượng thành một dòng chảy thị giác vô tận.

Bảo tàng Orangerie Monet và những hậu duệ trừu tượng: Những góc nhìn giao thoa về thiên nhiên Tác giả: Laurence Peydro – Đăng ngày 26/04/2018, cập nhật ngày 16/02/2023.

Mùa xuân này, Bảo tàng Orangerie dành sự quan tâm đặc biệt đến việc khám phá lại tầm ảnh hưởng của bộ tác phẩm "Hoa súng" (Nymphéas) tại Hoa Kỳ trong những năm 1950. Đây là dịp để làm sáng tỏ sức tác động từ di sản nghệ thuật cuối đời của Monet đối với nền nghệ thuật trừu tượng Mỹ, được minh chứng qua bốn luận điểm chính dưới đây.

Ngay từ những năm 1890, Claude Monet đã tập trung phát triển ý tưởng về một không gian bối cảnh có khả năng bao trùm và thu hút toàn bộ tâm trí của người xem. Sau các loạt tranh "Đống rơm" (Meules) và "Nhà thờ" (Cathédrales) – nơi ông khai thác cùng một chủ thể dưới những điều kiện ánh sáng khác nhau – là sự ra đời của những tác phẩm "phong cảnh nước" tại Giverny. Đây cũng chính là chủ đề chủ đạo xuyên suốt sự nghiệp của ông cho đến tận cuối đời: những hình ảnh phản chiếu trên mặt nước, hoa súng và những nhành liễu rủ chiếm trọn không gian khung hình, tạo nên một sự đan xen chằng chịt, dần chạm đến ngưỡng cửa của nghệ thuật trừu tượng. Vào những năm 1950, các họa sĩ Mỹ đã tìm đến Giverny. Tại đây, họ cảm nhận một cách mãnh liệt sự giao thoa gần gũi giữa con người và thiên nhiên; họ khao khát tái hiện lại những nhịp điệu biến chuyển không ngừng ấy. Nhiều người trong số họ đã chọn sống tại vùng nông thôn để không ngừng nỗ lực chuyển hóa môi trường xung quanh thành những dải màu sắc hòa tan trong không gian của bức họa.

3. Jean-Paul Riopelle và sự đan xen của những sắc màu cực hạn
Là bạn đồng hành của Joan Mitchell, Jean-Paul Riopelle đã có nhiều năm chung sống với bà tại Paris. Bản thân ông cũng rất am tường về vùng Giverny. Tác phẩm của ông được cảm nhận như một khu rừng chằng chịt, không thể xuyên thấu. Bản giao hưởng màu sắc này có thể được đặt tương quan với bức "Cây cầu Nhật Bản" của Claude Monet. Trong cả hai trường hợp, chúng ta đều thấy một ý chí tiếp cận sâu vào các chi tiết siêu nhỏ. Như thể thông qua sự đan xen phức tạp này, những bức tranh nghệ thuật trừu tượng đang mời gọi người xem thử suy đoán về những gì đang diễn ra phía sau bề mặt bức họa.

4. Sự trong suốt tinh tế của Morris Louis
Loạt tranh "Cây cầu Nhật Bản" của Claude Monet, được khởi xướng vào thời điểm chuyển giao thế kỷ, đã dần tiến sát đến ranh giới của nghệ thuật trừu tượng vào những năm 1920. Tại đây, màu sắc và chất liệu hòa quyện thành một khối có mật độ bao phủ toàn bộ mặt toan. Tuy nhiên, từ sâu thẳm của tác phẩm, ánh sáng vẫn trỗi dậy, để lộ thế giới nội tâm của nghệ sĩ. Sự trong suốt tinh tế này xuất hiện một cách mạnh mẽ trong các tác phẩm của Morris Louis, đặc biệt là trong các loạt tranh những năm 1960 của ông. Tác phẩm "Vernal" (tựa đề do nhà phê bình Clement Greenberg đề xuất) được cấu thành từ những biến thể màu sắc theo chiều dọc, mang lại một cường độ rung cảm mãnh liệt. Lúc này, màu sắc chính là chủ thể của hội họa. Morris sử dụng sơn acrylic cho phép màu sắc thẩm thấu hoàn toàn vào sợi vải, giúp khuếch đại độ sáng và tạo ra một cảm giác quang học mới lạ. Giống như Helen Frankenthaler, ông nằm giữa ranh giới của chủ nghĩa Biểu hiện trừu tượng và trường phái Mảng màu (Color-field).

Nguồn : Monet et ses héritiers abstraits, regards croisés sur la nature

Biên dịch : Bảo Long