Họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ: Cây đại thụ của nghệ thuật sơn mài Việt Nam

Nhắc đến sự vươn mình của hội họa Việt Nam hiện đại, không thể không nhắc đến nghệ thuật sơn mài - một trong những chất liệu đặc sắc và là niềm tự hào của mỹ thuật nước nhà. Từ một kỹ nghệ thủ công truyền thống, sơn mài từng bước được nâng tầm thành một ngôn ngữ tạo hình độc đáo, có vị trí quan trọng trong nền nghệ thuật hội họa Việt Nam.

Trong dòng chảy ấy, họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ (1917 - 1992) là một trong những tên tuổi có đóng góp đặc biệt quan trọng. Không chỉ sáng tác nhiều tác phẩm hội họa có giá trị, ông còn là người góp phần đổi mới kỹ thuật, màu sắc và ngôn ngữ tạo hình của tranh sơn mài, đưa chất liệu truyền thống này đến gần hơn với nghệ thuật tạo hình hiện đại.

Hành trình nghệ thuật từ cái nôi Trường Mỹ thuật Đông Dương

Họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ sinh năm 1917 tại Hà Nội. Cột mốc quan trọng định hình sự nghiệp của ông bắt đầu khi ông thi đỗ và theo học Khóa XI (1936 - 1941) tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương - ngôi trường được ví như "thủ phủ" đào tạo nên những tên tuổi lớn của nền mỹ thuật nước nhà (cùng khóa với ông có các họa sĩ nổi tiếng như Hoàng Tích Chù, Nguyễn Tiến Chung, Bùi Trang Chước...).

Dù gặt hái được nhiều thành công ở đa dạng các chất liệu như tranh lụa, tranh sơn dầu, tranh khắc gỗ, nhưng đỉnh cao và là tiếng nói nghệ thuật sâu sắc nhất của ông lại gắn liền với tranh sơn mài.

Tác phẩm khắc gỗ “Hai cô Mường đang trẩy hội” (1939)

Cuộc cách mạng về màu sắc và ngôn ngữ tạo hình sơn mài

Trước khi thế hệ Nguyễn Văn Tỵ xuất hiện, tranh sơn mài Việt Nam tuy đã có những bước chuyển mình đáng kể từ kỹ nghệ thủ công sang hội họa hàn lâm, nhưng vẫn bị bó hẹp trong một bảng màu truyền thống khá giới hạn. Chủ yếu, các tác phẩm thời kỳ đầu chỉ xoay quanh các sắc độ của sơn then, sơn cánh gián, cùng việc ứng dụng vàng, bạc và vỏ trứng để tạo điểm sáng.

Chính trong giai đoạn tìm tòi và phát triển tiếp theo, họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ cùng các đồng nghiệp thời kỳ đó đã thực hiện một cuộc cách mạng thầm lặng nhưng vĩ đại để giải phóng chất liệu này khỏi những khuôn mẫu cũ. Nếu như vỏ trứng, vàng và bạc đã được các thế hệ tiền bối khai thác từ trước, thì ông cùng các đồng nghiệp lại là những người tiên phong đẩy mạnh việc pha chế và đưa các sắc độ màu sắc mới lạ vào tranh, đặc biệt là sự xuất hiện của sắc xanh lam. Sự pha trộn tinh tế này đã giúp phá vỡ thế độc tôn của gam màu nóng như đỏ hay nâu, qua đó tạo ra chiều sâu không gian, độ lung linh ảo diệu và tính biểu cảm hiện đại chưa từng có cho tác phẩm.

Bên cạnh sự đổi mới về kỹ thuật chất liệu, họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ còn thổi vào sơn mài một sinh khí hoàn toàn mới khi đưa hiện thực đời sống và thời đại vào trong từng nét cọ. Dưới lăng kính của ông, sơn mài không còn chỉ gói gọn trong những bức tranh tĩnh vật hay phong cảnh ước lệ. Ông đã khai thác hiện thực, đưa nhịp sống lao động, tinh thần chiến đấu và hào khí của nhân dân vào chính chất liệu đòi hỏi sự kỳ công bậc nhất này.

Nhờ tư duy đổi mới mang tính cột mốc ấy, những sáng tác sơn mài của họa sĩ đến nay vẫn giữ nguyên giá trị nghệ thuật và được lưu giữ trang trọng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Tiêu biểu trong số đó phải kể đến bức “Nhà tranh gốc mít” (1958) khai thác đề tài phong cảnh quê hương với vẻ đẹp bình dị, thanh bình của làng quê Bắc Bộ qua một góc nhìn đậm chất thơ. 

“Nhà tranh gốc mít” (1958). Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam 

Bên cạnh đó, tác phẩm “Du kích Bắc Sơn về bản Pình” (1958) lại tái hiện hào khí cách mạng mạnh mẽ, thể hiện bút pháp tạo hình chắc khỏe và sự làm chủ chất liệu tuyệt vời của tác giả. 

“Du kích Bắc Sơn về bản Pình” (1958). Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam 

Đặc biệt, bức tranh sơn mài khổ lớn “Nam Bắc một nhà” (1961) với chiều dài lên tới hơn 5 mét chứa đựng ý nghĩa lịch sử sâu sắc về khát vọng thống nhất non sông.

“Nam Bắc một nhà” (1961). Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam 

Những đóng góp và di sản cho nền hội họa Việt Nam

Không chỉ là một họa sĩ tài hoa với những sáng tác có giá trị lịch sử, Nguyễn Văn Tỵ còn là một nhà quản lý, nhà giáo tận tụy. Ông là Tổng thư ký đầu tiên của Hội Mỹ thuật Việt Nam, có công lớn trong những ngày đầu đặt nền móng xây dựng và phát triển ngôi nhà chung cho giới mỹ thuật cả nước. Trong suốt 55 năm hoạt động nghệ thuật bền bỉ, ông luôn tích cực tham gia công tác giảng dạy, truyền lửa đam mê và chuyên môn cho nhiều thế hệ họa sĩ trẻ kế cận, góp phần bồi đắp cho sự trường tồn của mỹ thuật truyền thống kết hợp hiện đại.

Với những cống hiến to lớn, bền bỉ cho nền văn hóa nghệ thuật nước nhà, họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ đã được Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất, Huân chương Độc lập hạng Ba (1988), Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt II, năm 2001).

Lời kết

Họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ khép lại hành trình 75 năm tuổi đời và 55 năm tuổi nghề, để lại phía sau một di sản nghệ thuật vô giá. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là minh chứng sáng ngời cho tình yêu đất nước, sự dấn thân và tài năng bậc thầy trong công cuộc nâng tầm nghệ thuật sơn mài Việt Nam tỏa sáng trên bản đồ mỹ thuật thế giới.

Tác giả: Nguyễn Thùy Linh

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ đương đại Việt Nam tại Vanvi Gallery