The Dream of Ossian: Khi giấc mơ Scotland trở thành huyền thoại thời Napoleon

Có những tác phẩm nghệ thuật chỉ có thể được hiểu khi đặt chúng vào đúng thời đại đã sản sinh ra chúng. The Dream of Ossian (Le Songe d'Ossian) của Jean-Auguste-Dominique Ingres là một ví dụ tiêu biểu. Đối với người xem ngày nay, bức tranh có thể gợi cảm giác xa lạ với những nhân vật thần thoại lơ lửng giữa bầu trời và một người nghệ sĩ già đang mơ màng bên cây đàn hạc. Nhưng hơn hai trăm năm trước, đó lại là hình ảnh khiến cả nước Pháp say mê, bởi nó gắn liền với một cái tên từng nổi tiếng không kém Homer hay Virgil: Ossian.

Ossian là ai?

Điều thú vị là Ossian chưa chắc đã từng tồn tại.

Năm 1762-1763, nhà văn Scotland James Macpherson công bố bản dịch những bài thơ Gaelic mà ông khẳng định được sáng tác bởi Ossian - một thi sĩ kiêm chiến binh sống vào thế kỷ III. Những trường ca kể về Ossian, cha ông là vị vua Fingal cùng các anh hùng xứ Morven nhanh chóng trở thành hiện tượng văn học khắp châu Âu. Bản dịch tiếng Pháp của Pierre Le Tourneur năm 1777 càng khiến sức ảnh hưởng ấy lan rộng mạnh mẽ.

Dù sau này nhiều học giả đã chứng minh rằng Macpherson đã sáng tác hoặc chỉnh sửa phần lớn nội dung thay vì chỉ dịch thuật, điều đó gần như không làm giảm sức hút của Ossian. Trái lại, nhân vật này đã mở ra một thế giới huyền thoại hoàn toàn khác với thần thoại Hy Lạp - La Mã vốn thống trị nghệ thuật châu Âu suốt nhiều thế kỷ. Những ngọn núi phủ sương, các chiến binh Celtic và những linh hồn anh hùng mang đến một cảm hứng lãng mạn, u buồn và đầy chất sử thi.

Napoleon và “cơn sốt Ossian”

Nếu có một người chịu trách nhiệm đưa Ossian trở thành biểu tượng văn hóa của nước Pháp, thì đó chính là Napoleon Bonaparte.

Ngay từ những năm cuối thế kỷ XVIII, nhiều người đã kể rằng Napoleon luôn mang theo một cuốn Ossian bên mình, thậm chí ngay cả trong các chiến dịch quân sự. Nhà thơ Jean-Pierre-Louis de Fontanes từng ca ngợi điều này trong một bức thư gửi vị tướng trẻ, còn Alphonse de Lamartine sau này nhớ lại rằng tuổi trẻ của ông chính là “thời đại Ossian thống trị trí tưởng tượng của nước Pháp”.

Ảnh hưởng của Napoleon lớn đến mức Ossian gần như thay thế Homer và Virgil trong đời sống nghệ thuật Pháp đầu thế kỷ XIX. Chân dung nhà thơ huyền thoại được treo tại thư viện cung điện Malmaison, các họa sĩ François Gérard và Anne-Louis Girodet được giao sáng tác những bức tranh về Ossian, trong khi nhà soạn nhạc Jean-François Lesueur còn viết hẳn vở opera Ossian ou les Bardes dành tặng Đệ nhất Tổng tài.

Ngay cả khi sự thật về Macpherson bị phơi bày vào năm 1805, niềm yêu thích dành cho Ossian vẫn không hề suy giảm. Đối với nhiều nghệ sĩ và trí thức, huyền thoại Scotland đã trở thành một lựa chọn mới mẻ thay thế thế giới cổ đại Hy Lạp - La Mã quen thuộc.

Giấc mơ của Ossian dưới bàn tay Ingres

Năm 1811, Jean-Auguste-Dominique Ingres nhận một đơn đặt hàng đặc biệt từ triều đình Napoleon - hãy sáng tác một bức tranh trang trí trần phòng ngủ của Hoàng đế tại Cung điện Quirinal ở Rome.

Và chính từ đó, The Dream of Ossian đã ra đời.

Bố cục bức tranh được chia thành hai không gian rõ rệt. Phía dưới là Ossian - người thi sĩ già ngồi tựa vào cây đàn hạc, chìm trong giấc mộng. Ánh sáng không chiếu từ bên ngoài mà dường như phát ra từ chính thế giới siêu nhiên phía trên, nơi gần như chiếm trọn hai phần ba diện tích bức tranh.

Trong khung cảnh mờ ảo ấy xuất hiện hàng loạt nhân vật từ truyền thuyết Ossian. Người con trai Oscar đứng trong bộ giáp với kiếm và khiên, hướng về mẹ mình là Evirallina. Phía sau bà là Fingal - vị vua huyền thoại và cũng là cha của Ossian, và dẫn đầu đoàn chiến binh tiến vào cõi mộng. Xen lẫn giữa các anh hùng là những bóng người yêu, những linh hồn và các nhạc công đang chơi đàn hạc, tạo nên một khung cảnh vừa hùng tráng vừa siêu thực.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Ingres đã chịu ảnh hưởng từ các tác phẩm trước đó của François Gérard và Anne-Louis Girodet về cùng chủ đề. Đặc biệt, hình ảnh bốn nghệ sĩ chơi đàn trong tranh được cho là gợi nhắc trực tiếp tới vở opera Ossian ou les Bardes của Lesueur, khiến nhiều người tin rằng Ingres từng trực tiếp xem buổi biểu diễn này.

Một bức tranh được tạo ra cho Napoleon

The Dream of Ossian không đơn thuần là một bức tranh minh họa văn học.

Nó được thiết kế riêng cho phòng ngủ của Napoleon, đối lập với một tác phẩm khác mang chủ đề La Mã cổ đại mà Ingres đồng thời thực hiện cho phòng tiếp khách của Hoàng hậu Marie-Louise. Nếu bức Romulus Overcoming Acron ca ngợi chiến thắng quân sự và nguồn gốc Đế chế La Mã, thì The Dream of Ossian lại hướng về thế giới của ký ức, giấc mơ và huyền thoại.

Sự kết hợp ấy phản ánh rõ tham vọng của triều đại Napoleon: vừa kế thừa di sản La Mã cổ đại, vừa xây dựng một hệ thống biểu tượng mới mang tinh thần lãng mạn và anh hùng ca.

Sau khi Đế chế Napoleon sụp đổ, hai bức tranh đều bị tháo khỏi Cung điện Quirinal. Đối với Giáo hoàng, những hình tượng ngoại giáo này không còn phù hợp với nơi ở của mình. Khoảng hai mươi năm sau, chính Ingres đã mua lại The Dream of Ossian từ một nhà buôn nghệ thuật ở Rome. Nhận thấy tác phẩm xuống cấp nghiêm trọng, ông cho phục chế và chỉnh sửa đáng kể bố cục, khiến phiên bản còn lại ngày nay khác với thiết kế ban đầu.

Di sản của một cơn sốt đã đi vào quên lãng

Ngày nay, rất ít người còn biết đến Ossian. Những trường ca từng làm rung động cả châu Âu giờ chỉ còn xuất hiện trong các nghiên cứu văn học và lịch sử nghệ thuật.

Thế nhưng The Dream of Ossian vẫn tồn tại như một chứng tích đặc biệt của một giai đoạn mà huyền thoại Scotland từng đứng ngang hàng với các vị anh hùng Hy Lạp và La Mã trong trí tưởng tượng của châu Âu. 

Để rồi hơn hai thế kỷ sau, khi cái tên Ossian dần lùi vào quên lãng, bức tranh của Ingres vẫn âm thầm nhắc rằng có những huyền thoại không sống mãi vì chúng từng có thật, mà vì con người chưa bao giờ ngừng cần đến chúng để hình dung về quá khứ, về lý tưởng, và cả những giấc mơ của chính mình…

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Fondation Napoléon