Tăng Phạm Chí: Người đứng sau chiếc mặt nạ

( Tăng Phạm Chí, Mask Series, No.1 ) 

Là một trong những biểu hiện dễ nhận diện nhất của nghệ thuật Trung Quốc đương đại, loạt tác phẩm "Mask Series" mang tính định hình thời đại của Tăng Phạn Chí đã đưa ông ra sân khấu quốc tế, đồng thời trở thành biểu tượng cho thẩm mỹ đô thị hiện đại của Trung Quốc.
“Mask Series” thể hiện mạnh mẽ những lo âu vừa mang tính cá nhân vừa mang tính phổ quát. Hình tượng chiếc mặt nạ được sử dụng để nhấn mạnh sự căng thẳng giữa cái tôi bên ngoài và nội tâm, tức giữa vẻ bề ngoài và cảm xúc. Trong loạt tranh này, sự xuất hiện của một số mô-típ mang lại những gợi mở hiếm hoi nhưng đầy ám ảnh về thế giới nội tâm của nghệ sĩ, qua đó khẳng định một biểu hiện cá nhân mạnh trong thực hành sáng tác.
Nhiều nhà sử học nghệ thuật cho rằng nguồn gốc của loạt tranh bắt đầu từ thời điểm ông chuyển từ Vũ Hán đến Bắc Kinh năm 1993. Tại đây, ông đối diện với thử thách kết bạn trong một môi trường xa lạ, đồng thời vật lộn với văn hóa tiêu dùng mang tính tư bản. “Mask Series” có thể được xem như sự biểu đạt thị giác mang tính cá nhân về cảm giác bất an và lạc lõng của ông; trong đó, chiếc mặt nạ vừa tượng trưng cho sự giả tạo mà ông cảm nhận ở những mối quan hệ mới, vừa phản ánh nhu cầu phải “đeo mặt nạ” để thích nghi với môi trường này. Đây cũng là minh chứng rõ nét cho biểu hiện cá nhân mạnh trong bối cảnh nghệ thuật trung quốc đương đại.
Lần đầu xuất hiện trên thị trường đấu giá sau hơn một thập kỷ, Mask Series 1999 No.1 thuộc “Mask Series” được xem là tác phẩm cực kỳ hiếm. Hình ảnh nhân vật trung tâm nhìn vào gương chỉ xuất hiện trong hai tác phẩm thuộc loạt này.
Các mô-típ xuyên suốt “Mask Series” thường gắn với trải nghiệm thời thơ ấu của Tăng Phạn Chí, khiến toàn bộ loạt tranh mang đậm tính tự truyện. Gladys Chung, biên tập viên Catalogue Raisonné của nghệ sĩ, nhận định: Việc “Mask Series” bắt đầu bằng một bức tự họa là chi tiết đáng chú ý, vì nó đặt ra câu hỏi về bản chất tự truyện của toàn bộ chuỗi tác phẩm này vốn là sự biểu hiện của tự thân và quá trình hồi tưởng của nghệ sĩ.”
Dù mang tính cá nhân rõ nét, “Mask Series” vẫn chạm đến những chủ đề phổ quát như lo âu và cô lập. Các tác phẩm phản ánh tinh thần thời đại, đồng thời ghi nhận những biến chuyển nhanh chóng của bối cảnh xã hội và chính trị Trung Quốc trong thập niên 1990 – một giai đoạn quan trọng của nghệ thuật Trung Quốc đương đại. Nghệ sĩ không chỉ đề cập đến cảm giác xa lạ do quá trình đô thị hóa nhanh chóng, mà còn ghi lại sự thay đổi trong thái độ xã hội.
Nhân vật đeo mặt nạ của ông thường xuất hiện trong bộ vest phương Tây cùng cà vạt đỏ. Trong Mask Series 1999 No.1, nhân vật trung tâm quay lưng về phía người xem, hướng về một không gian gương xám lạnh phản chiếu. Anh nhẹ nhàng chạm vào khuôn mặt mình, do dự nhưng chân thành, như đang tuyệt vọng tìm kiếm ý nghĩa trong hình ảnh phản chiếu mà chính anh không còn nhận ra. Dù biểu cảm trên chiếc mặt nạ vẫn cứng nhắc và tách biệt, đôi tay trần lại bộc lộ sự giằng xé nội tâm, hé lộ phần cảm xúc bị kìm nén.
Trong một cuộc phỏng vấn với The New York Times năm 2007, Tăng Phạn Chí cho biết: “Vào giữa thập niên 1990, Trung Quốc thay đổi rất nhanh. Các quan chức bắt đầu mặc vest và thắt cà vạt… Ai cũng muốn trông chỉn chu, nhưng điều đó lại có phần giả tạo. Tôi cảm thấy họ chỉ thay đổi ở bề ngoài.”
Tác phẩm “Mask Series 1999 No.1” ở giai đoạn chín muồi đã cô đọng một cách tinh tế hệ biểu tượng giàu ẩn dụ và những dòng cảm xúc âm ỉ của toàn bộ series mặt nạ. Dù mô-típ chiếc gương đã xuất hiện từ năm 1994, việc đặt nhân vật trung tâm đối diện với gương chỉ xuất hiện trong hai tác phẩm, khiến tác phẩm này trở thành một trường hợp đặc biệt hiếm trong nghệ thuật trung quốc đương đại.
Hành trình kéo dài một thập kỷ của “Mask Series” ghi lại một trong những nỗ lực nghệ thuật có ảnh hưởng sâu rộng của nghệ thuật Trung Quốc đương đại. Loạt tranh liên tục giải mã ý nghĩa của cá tính trong thế giới hiện đại, đồng thời vượt qua những rào cản của sự hoài nghi bản thân, im lặng và hiểu lầm.

Nguồn : sothebys

Biên dịch và soạn : Bảo Long